‘Wie het voorrecht zal hebben om in te treden in het genoemde gilde, zal voordat hij aangenomen wordt tien schelling in Tournooise groten moeten betalen, waarvan de ene helft ten goede komt aan de genoemde stad en de andere helft aan het genoemde gilde; hij moet tevens op de dag van Sint-Nicolaas een pond was leveren en bovendien nog twee kannen wijn, waarvan de magistraat de ene zal krijgen en het gilde de andere; met dien verstande dat alle kinderen van de vrijmeesters het voorrecht zullen mogen hebben om in genoemd gilde in te treden met als enige voorwaarde dat zij twee kannen wijn leveren met als bestemming de genoemde. Maar niemand zal van de voorrechten van het genoemde gilde mogen profiteren als hij niet allereerst poorter is van genoemde stad Aardenburg.’

    Dit citaat omvat het eerste artikel van de cuere van den crudeniers, de keur voor de kruideniers en de handelaren in vette waar (o.a. kaarsgieters), opgesteld door de heer van het gebied, burgemeesters en schepenen van de stad Aardenburg. Als keur valt deze tekst in tekstcat. A2. De beschermheilige van de kruideniers etc. was de heilige Nicolaas. De tekst is gedateerd 1442, want aan het eind van de keur staat: ‘ghezeghelt met den grootzeghele der vorseide stede van Aerdembuerch uuthanghende. Dit was ghedaen up den XIIIden dach van Septembre int jaer M. IIIIc twee ende viertich’.Maar bij deze datering past voorzichtigheid. De editeur vermeldt namelijk in een noot (RechtsbrAardenb 163 nt. 1) dat onderaan het door hem getranscribeerde handschrift staat dat dit een kopie is uit 1511 van het originele document. Of de toenmalige klerk de tekst uit 1442 letterlijk of moderniserend overgeschreven heeft, is niet bekend. Voor de betrouwbaarheid van deze tekst pleit dat het originele document na het kopiëren aan de deken van het gilde is overhandigd, zoals onderaan het handschrift staat. Controle van de tekst via het archief van Sluis is mij niet mogelijk geweest: een keur uit 1442 is daar niet bewaard. Het fragment is ook digitaal te vinden via www.nederlab.nl/onderzoeksportaal. Kies Zoeken in titelgegevens, met als ‘metadata’: Aardenburg, en als ‘tekstjaar’: 1442; het fragment is ontleend aan par. 1.

    De beperkte eisen voor het lidmaatschap maakten het voor de kinderen van de vrijmeesters te meer aantrekkelijk om in de voetstappen van de vader te treden, en zo was dat ook bedoeld door de opstellers van gildekeuren, want men redeneerde dat familiebanden het sociale netwerk van de gildeorganisaties versterkten. Zo hadden de opstellers dus voordelen voor de kinderen van de eigen vrijmeesters op het oog bij de bepaling dat die om te mogen intreden in het gilde (Q) uitsluitend moesten voldoen aan de voorwaarde - die wel beoordeeld moest worden door het bestuur van het gilde - dat zij twee kannen wijn ter beschikking stelden (P). Maar er zullen ook lezers geweest zijn die mits.pp P als middel hebben opgevat, als automatisch naar een doel leidende handeling, als volgt: voor mensen die het gilde wilden binnentreden was gildelid worden een klus, het kostte naast de twee kannen wijn een vrij hoog bedrag (en de eis gold dat men poorter was), terwijl het voor kinderen van gildeleden die al vrijmeesters waren, een kwestie (een eenvoudig toe te passen middel) was van twee kannen wijn betalen. In deze instrumentele lezing (‘(.....), slechts door twee kannen wijn te leveren met als bestemming de genoemde’) bevat de mits.pp-frase niet het belangrijkste informatieve element.
 De mids.pp-frase is conjunct (subject-subject).

    ‘En verder, als onze voornoemde tolgaarders in de genoemde periode eventueel nuttig en noodzakelijk timmerwerk verrichten aan ons tolhuis in voornoemd Yersekeroord, dan zullen wij dat in mindering laten brengen op hun genoemde pachtsom, zodra zij bewijs daarvan overleggen zoals dat behoort. En al wat onze genoemde tolgaarders namens ons en in onze opdracht aan rente zullen betalen aan diegenen die jaarlijks rente over iets krijgen of nog mogen krijgen, dat zullen wij eveneens, zodra zij naar behoren en conform het gebruik bewijs overleggen van ieder aan wie zij betaald hebben, als aftrek laten berekenen bij de verantwoording van hun pacht en de opbrengsten van onze genoemde tol die zij voor ons jaarlijks moeten afleggen ten overstaan van degenen die gemachtigd zijn of gemachtigd zullen worden om die verantwoording af te horen.’

    Dit citaat komt uit een instructie (tekstcat. B), door hertog Filips de Goede te Antwerpen uitgevaardigd, inzake de verpachting van de de tol te Yersekeroord (gelegen op een belangrijke vaarroute in de Oosterschelde) en bevat de instructie voor de tolgaarders. Woorden: Wes I VNMW betek II.1; Tollenaars’: WNT: pachters die de verschuldigde tolgelden innen of laten innen.

    De tolgaarders die noodzakelijk timmerwerk verrichten aan het tolhuis krijgen, zo luiden de instructies, korting op hun pachtsom (Q1), zodra ze naar behoren bewijs voor het verrichte werk overleggen (P1). P1 heeft een temporeel-momentane rol. De taalgebruiker begreep het momentane aspect van P1 vermoedelijk niet letterlijk als ‘precies op het moment dat...’; de relatie tussen Q en P werd vermoedelijk zó begrepen, dat de hertog in de instructie stelt, dat als P1 (bewijs leveren) uitgevoerd is, als het ware daardóór Q1 (hun korting op de pachtsom) wordt geëffectueerd. Daarom kunnen we de rol an P1 ook quasi-causaal noemen.
 De mits.pp-frase is conjunct (subject-meew.voorw): de tolgaarders zijn het begrepen subject van het pp en ook het meew.voorw hem van de direct hogere frase.
 De rente die tollenaars uitbetalen aan degenen die daarop jaarlijks recht hebben zal eveneens voor hen als aftrekpost fungeren (Q2), zodra ze naar behoren bewijs overleggen van de verrichte betalingen (P2). P2 ontleent betekenis aan zelfde semantische constellatie als P1: P2 heeft temporeel-momentane rol, ook opgevat als quasi-causale.
 De mits.pp-frase is conjunct (subject-meew.voorw): de tolgaarders zijn ook hier het begrepen subject van de mits.pp-frase, en zij treden op als meew.voorw in de direct hogere frase.

    ‘[...] op deze dagvaart [in Goes] was onder andere geconcludeerd, dat mijn genadige heer de hertog van Bourgondië en van Brabant, graaf van Holland en Zeeland enz., op grond van zijn heerlijke rechten over de wateren van Zeeland en door gebruik te maken van zijn privileges, de bevoegdheid had om in de wateren gelegen binnen het gebied van zijn tolrecht tollen te vestigen en tolwachten te stationeren waar hij maar wilde’

    Dit citaat komt uit een rapportage van Willem van Lalaing op 4 september 1445 ter dagvaart van de Staten van Zeeland. De tekst valt in tekstcat. B. Deze Lalaing was stadhouder van Holland, Zeeland en Friesland (gouverneur van de Bourgondische hertog). Zijn rapportage betrof een dagvaart in Goes van ongeveer drie jaar eerder, waar het recht van hertog Filips de Goede om tollen en wachttollen te leggen was vastgesteld. Over dat recht gaat het citaat.

    De conclusie luidde, dat het de vorst op grond van zijn heerlijke rechten toegestaan was in de wateren binnen het gebied waar hij tolrecht had, tollen en tolwachten te vestigen op plaatsen naar zijn keuze (Q) door gebruik te maken van de privileges die uit de heerlijke rechten voortvloeiden (P). Q duidt op het doel: de plaatsing van tollen en wachtposten waar hij maar wil, P heeft de rol van middel.
 Conjunct: subject-subject.

    ‘Vervolgens stellen wij u gezamenlijk en ieder afzonderlijk ervan in kennis, dat een ieder van wie een bloedverwant of familielid is verdreven waardoor op diens bezittingen voor dit moment door bestuurderen ten voordele van de stad beslag gelegd is, erbij aanwezig mag zijn wanneer men de waarde van deze goederen zal bepalen, en het eigenaarschap ervan mag veiligstellen voor het bedrag waarvoor het daarvoor getaxeerd is, op voorwaarde dat hij in de huizen of andere goederen van genoemde personen een zodanig bedrag aan penningen als waarvoor ze getaxeerd zijn [contant] betaalt aan de stedelijke ontvanger. En dat eveneens hún verwanten die bezittingen zullen mogen vrijkopen, of ook degenen die aan de ontvanger van de stad waar zij op dat moment poorterschap hebben, zullen kunnen garanderen dat zij die sommen zullen betalen op alle betaaldagen en in de vormen die men zal gelasten’

    Dit citaat is ontleend aan een decreet oftewel plakkaat (tekstcat. A2) onder de titel Wie naerhede hebben mach an de fugytiven goedt (‘Wie recht van naasting heeft op de goederen van gevluchte burgers’). De tekst staat in een deels verhalend werk over gebeurtenissen in Gent tussen 1447 en 1470 en is daarin opgenomen naar de datum van uitvaardiging. De datering 19 december 1451 ontleen ik aan DagboekGent (dl. 1: 231v).
De jaren 1449-1453 waren die van de Gentse Opstand. Het nauw met de gilden verbonden stadsbestuur verzette zich, aanvankelijk via bestuurlijk dwarsliggen, tegen het plan van Filips de Goede om belasting op zout en meel te heffen. Filips bleef druk uitoefenen, het verzet groeide, sancties van Filips volgden en op 26 oktober 1451 organiseerden de gilden een staking en kwam een revolutionair bewind tot stand. Tegenstanders vluchtten de stad uit, al dan niet gedwongen (vgl. in het citaat: fugytyf ghemaect), veelal onroerend goed achterlatend. Door voorlezing aan de stadsbewoners op de Grote Markt vaardigde het recent gevormde bewind enkele op de nieuwe situatie toegespitste ordonnanties uit (zgn. voorgheboten). In het citaat één daarvan. Woorden: voorghebot: WNT voorgebod betek. 1 (‘gebods- of verbodsbepaling vanwege de (inz. plaatselijke of stedelijke) overheid; keur, ordonnantie’); naerheden: VNMW naerheit (betek. ‘oorspr.: (nauwe) verwantschap; vand.: (het) recht van naasting (op grond van verwantschap)’_ zie ook gebruikte editie nt. 1 blz. 237); vrient: MNW vrient II betek. 5 (‘verwant, bloedverwant, aanverwant, nabestaande); fugytyf: WNT fugitief betek. 1 (‘(...) iemand die op de vlucht is; voortvluchtige(...)’); hooftmannen: WNT hoofdman betek. 1 (‘iemand die met eenig gezag of bestuur over anderen is bekleed. In ’t mv.: (een) college van zoodanige personen’); prysen: MNW prisen betek. 1 (‘den prijs van iets bepalen (...), taxeeren’); sous séquestre: in beslag (nt. 2 blz. 237); insgelycs, insgelijx > ingelijcs (in die gelike des, betek.: ‘op de wijze daarvan, evenzoo, eveneens’_ ook in de vorm insgeliken); waerzegghen: MNW waerseggen II (betek. ‘borg spreken, borg voor iemand zijn. Vgl. waerspreken’). Handschrift: het door de editeur getranscribeerde handschrift is een afschrift. ‘Wij denken te mogen verzekeren dat het register niet het eigenhandig werk van den eersten opsteller is, maar wel een afschrift korten tijd na het schrijven van het verhaal zelf gemaakt, tusschen 1467 en 1489’ (DagboekGent V). Voor deze veronderstelling voert de editeur de regelmatigheid van het handschrift als belangrijkste argument aan.

    Een familielid van iemand die verdreven is uit de stad, mag aanwezig zijn bij de taxatie en voor de taxatieprijs eigenaar worden van door de stad in beslag genomen onroerend goed van de verdrevene (Q), onder de conditie dat hij in de betreffende huizen of ander bezit van de verdrevene een bedrag overeenkomend met de taxatiewaarde aan de stedelijke ontvanger afdraagt (P). Hier wordt de voordelige uitgangspositie beschreven van familieleden van een gedeporteerde die wensen het onroerend goed voor de taxatieprijs te verwerven.
 De mids.pp-frase is conjunct, want het subject ervan wordt begrepen als een familielid van een verdrevene die onroerend goed heeft achtergelaten, en die variërende persoon is ook het onderwerp van de direct hogere frase.

    ‘Voorts, als een meester van het ambacht gestorven is, dan zal zijn oudste zoon op de plaats van zijn vader mogen zitten; hij behoort daarbij een pond was te betalen ten behoeve van het altaar. Dit alles onverminderd de bepaling dat hij zijn proef moet doen bij de ingezworen meesters zoals hierboven genoemd, op straffe van een boete van drie ponden.’

    Dit citaat omvat art. 15 van de door de editeur zo genoemde Snijderskeur (tekstcat. A2), die in 1460 door de schout en de heren van het gerecht uitgevaardigd is voor het Haarlemse gilde van de kleermakers.
Woorden: van [dan]: de editeur, die dan heeft geschreven, vermeldt in een noot dat in het handschrift van staat; stoel: MNW betek. 8 (‘het betreft hier de vaste plaats die leden van bijvoorbeeld een vereniging (in het bijzonder gilden) hebben’); snijder: MNW: betek. 1.

    De keur bepaalt dat de oudste zoon het recht heeft de plaats van zijn gestorven vader in te nemen in het gilde (Q), waarbij hij, aldus de keur, een pond was dient te betalen ten behoeve van het altaar (P). P heeft een comitatieve rol. De betaling is geen voorwaarde, want in de keur staat eenvoudigweg dat de oudste zoon van een gestorven gildelid de plaats van zijn vader in het gilde mag innemen, punt, uit. Wanneer deze oudste zoon zijn intrede doet, behoort hij een pond was te betalen. De betaling in deze vorm is een gebruikelijke. De keur noemt wel een uitzondering op zijn welkom-zijn in het gilde, nl. als hij de meesterproef niet haalt. Maar deze uitzondering staat buiten de mits-constructie. De mits.pp-frase is conjunct, want het onderwerp ervan wordt begrepen als de oudste zoon van een overleden lid van het snijdersgilde, en die is ook het onderwerp van de direct hogere frase.

    ‘En van deze aangewezen sommen gelds zal men hun [degenen die aanspraak op de boedel maken] een bedrag uitkeren dat hun genoegdoening geeft, op voorwaarde dat zij een verklaring van volledige kwijting overleggen, die men van hen zal verlangen’

    Dit citaat komt uit een akte, gedateerd 18 november 1471 en opgesteld in Brussel, die verband houdt met het testament van de Zeeuwse edelman Frank van Borselen. De akte valt in tekstcat. A1. Na het overlijden van Van Borselen maakt een groot aantal schuldeisers aanspraak op betaling uit de boedel. Ten behoeve van de executie van het sterfhuis Van Borselen geeft de akte een opsomming van schulden en schuldeisers.

    Q - P: conditioneel. De executeur dient de schuldeisers uit het testamentair aangewezen kapitaal genoegzaam uit te betalen (Q) onder de voorwaarde dat zij [de schuldeisers] aan de executeur de door hem verlangde kwijtingsbrief ter hand stellen (P).
 Mids.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw; meew.voorw van direct hogere frase is hen.

    ‘Doordat daarin veertien dagen begrepen zijn die deze Steven op mondeling bevel van mijn genoemde genadige heren [van de Raad van Holland] moest wachten om de uitgeschreven antwoorden en vriendelijke wensen van zijne genade [aan de heren van de Raad van Holland] op schrift mee terug te krijgen - antwoorden die deze Steven overbracht, samen met vier vertrouwelijke brieven van zijne genade betreffende dezelfde kwestie, de eerste bestemd voor de stad Dordrecht, de tweede voor de stad Gouda, de derde voor de stad Leiden en de vierde voor de stad Schoonhoven, en genoemde Steven heeft deze meegenomen en in deze steden afgeleverd -, door die oorzaak omvatten Stevens heenreis, zijn wachttijd en zijn terugreis al met al een periode van twintig dagen à 12 groten per dag, zoals blijkt uit de verklaring getekend door griffier Willem van Zwieten, die de bevestiging en kwijting inhoudt die hiervan is gegeven; hem is betaald 6 pond.’

    Dit is een fragment van de verantwoording voor een betaling door de Grafelijkheidrekenkamer, die hoort bij het verslag van een zgn. dagvaart van de Staten van Holland gehouden van 4-6 mei 1479 in Den Haag. Tekstcat. is B. Dagvaarten waren de bijeenkomsten van vertegenwoordigende of juridische lichamen (zoals de Staten van Holland er een was); de leden werden vanuit hun respectieve standplaatsen gedaagd (officieel opgeroepen) om de vaart (reis) daarheen te maken. In het citaat gaat het om de verantwoording van het bedrag dat aan ene Steven Janszoon uitbetaald was. Steven was, zo is in het direct vooafgaande te lezen, een gezworen bode. Eind april was hij vertrokken met de opdracht om brieven van heren van de Raad van Holland namens enkele steden in Holland en Friesland te bezorgen in Brugge bij Maximiliaan van Habsburg, de echtgenoot van landsvrouwe Maria van Bourgondië, die de militaire belangen van haar landen behartigde. De brieven handelden over een mogelijk op de been brengen van een leger ter bescherming van Hollandse steden tegen Gelre, en de bode moest Maximiliaans antwoord mee terugnemen naar de Raad. Woorden: bescreven: VMNW bescreven I betek. 2.

    Doordat de reis van de bode 14 dagen extra omvatte om te wachten op documenten en die te bezorgen op diverse plaatsen (P), daardoor besloeg die in totaal 20 dagen, elke dag declarabel voor 12 groten (Q). De Grafelijksheidsrekenkamer geeft met P de oorzaak aan van het feit dat de reis al met al twintig dagen duurde.
 Het subject van de mits.pp-frase zijn de veertien dagen die Steven moest wachten, met de zeer lange uitleg die pas eindigt met de woorden gelevert heeft - alles uitgedrukt binnen de mits-frase zelf; de frase is dus absoluut.

    ‘Door overhandiging van een bedrag aan Jan Zaira is aan meester Willem Slijptvijlt, schatkistbewaarder van Calais, betaald ter zake van een schuldbekentenis van honderdtien pond in groten, waarin zich burgemeesters, schepenen en de raad als wettelijk orgaan in naam van de stad Middelburg verplicht hadden tegenover genoemde meester Willem Slijptvijlt of de houder van genoemde schuldbrief, vanwege een aankoop van 1132 achtendelen tarwe à 40 groten per achtendeel, in geld uitkomende op 188 pond, 13 schellingen en 4 groten, die de stad eerder voor haar inwoners had laten kopen van schipper Thomas Joczale. Deze schipper had als voorschot voor de koop van de genoemde tarwe 78 pond, 13 schellingen en 4 groten ontvangen uit handen van de zoon van Pieter Domis, zoals blijkt uit de afzonderlijke boekhouding die daarvan is bijgehouden. Derhalve hebben wij hier betaald om de betaling van genoemde tarwe te completeren, waarbij wij volgens de regels de genoemde schuldbrief hebben teruggenomen. Daarom is de stad vanwege de correcte terugbetaling van de genoemde schuldbrief een pond in Vlaamse groten toegekend en gegeven, hier als aftrek, dus betaald is 109 ponden in Vlaamse groten’

    Deze passage komt uit uittreksels uit de jaarafrekening over 1482 van de zgn. kwartiermeesters in Middelburg, als tekst dus te dateren op het allereerste begin van 1483. De kwartiermeesters waren militaire functionarissen die organisatorische en administratieve taken uitvoerden voor de zgn. kwartieren (onderafdelingen van het scheepsvolk, oorspronkelijk meestal vier in getal). Tekstcat. is B.

    Voor dit citaat moeten we een comitatieve functie van de mids-frase aannemen. Bij de afrondende betaling van de rekening voor aangekochte tarwe (Q) hoorde een begeleidende handeling die vanzelfsprekend was: het terugnemen van de schriftelijke schuldbekentenis (P). De betaling completeerde hier een tussentijdse voorschotbetaling aan de verkopende schipper Joczale. Bij die gelegenheid was het schuldpapier logischerwijs nog in handen gebleven van de thesaurier van Calais, Slijpvijlt, die de schipper in dit verband vertegenwoordigde, maar bij de gerapporteerde afrondende betaling aan Slijpvijlts ondergeschikte Zaira namen zij het schuldbewijs weer terug, zo vermelden de Middelburgse kwartiemeesters, en was hun lei per ultimo 1482 wat dat betreft schoon. Het terugnemen van een schuldbekentenis bij volledige betaling was normale praktijk, die voorkwam dat de schuldeiser zich daarna nogmaals zou kunnen melden om de schuld een tweede keer te innen. Het was dus ook werkelijk belangrijk om het schuldpapier terug te krijgen. Als administratieve krachten waren de kwartiermeesters zich daarvan uiteraard bewust, en met de mids-frase in hun jaarafsluiting lieten ze het Middelburgse bestuur weten dat ze bij hun betaling gezorgd hadden voor de noodzakelijke begeleidende handeling: de terugname van de schuldbekentenis. Het is deze rol van een vanzelfsprekend, noodzakelijk, soms als uitvoering van een plicht op te vatten begeleidend feit die we aanduiden als de comitatieve functie van een mits-frase. De terugname van het schuldpapier (P) begeleidde de betaling (Q) en hoorde daar, zoals de voor de tekst verantwoordelijke kwartiermeesters hier laten blijken, noodzakelijk bij.
Op te merken is dat de comitatieve functie zich in deze analyse niet ver verwijdert van de voorwaardelijke functie, die hier weliswaar niet van toepassing kan zijn omdat de afsluitende betaling gerapporteerd wordt als te zijn uitgevoerd, maar die óók een stand van zaken betreft (P) die begrepen wordt als noodzakelijk in samenhang met een andere stand van zaken (Q). Deze verwantschap van analyse is ook nodig, omdat bij dit citaat het idee van een voorwaarde gemakkelijk postvat (weliswaar duidelijk te zwaar aangezet: ‘men betaalde op voorwaarde van gelijk oversteken van het schuldpapier door de andere partij’). Het is om die reden ongewenst om het bestaan van een homomiem element mits₂ met een volstrekt andere betekenis te impliceren. Met de notie ‘begeleiding’ blijft uiteraard ook de semantische overeenkomst met het voorzetsel met intact. Voor de volledigheid kunnen andere bekende betekenissen van mits nog bezien worden. Een interpretatie als middel is niet mogelijk, omdat de betaling niet werd geëffectueerd dóór het overgeven van het papier. Kan de overgave wellicht gezien worden als reden voor de betaling? De kwartiermeesters zouden er dan speciaal op gespitst zijn geweest het schuldpapier weer in handen te krijgen, en zouden om die reden betalen. Maar ook dat kan zo niet kloppen, want de gerapporteerde betaling is expliciet voorzien van de doelaanduiding dat deze dient ter vervollediging van de betaling van de aangekochte tarwe.
 De mits-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject ervan zijn de betrokken kwartiermeesters die hier verslag doen, en zij zijn het meest plausibel ook onderwerp van de direct hogere elliptische frase (dus hier betaelt ter volder betalinge van...).

    ‘Als iemand [van het bakkersgilde] op grond van deze keur zijn bedrijf niet zou kunnen uitoefenen en daarom zou menen onder zijn schuld aan de koopman [de korenverkoper] uit te komen [...], zal de schout van Haarlem in naam van de heer op wens en verzoek van de genoemde koopman die schuldenaar ertoe dwingen zijn bewuste schuld te voldoen uit verpanding van zijn meest direct beschikbare goederen, waarbij hij [de schout] bovendien voor zijn bemoeienis en handelen 20 schellingen herengeld in rekening brengt, zoals eerder genoemd.’

    Dit citaat is ontleend aan art. 4 van de ‘Kueren voir den backers bynnen Hairlem’, door schout, burgemeesteren, schepenen en raad van Haarlem uitgevaardigd op 15 december 1483. De keur valt in tekstcat. A2. Woorden: yemant: bedoeld is een bakker die de korenverkoper niet op tijd betaald heeft en volgens deze keur geen nering mag doen totdat zijn schuld voldaan is; sculde maken: aan de orde is maken MNW I. trans. betek. 19 die overeenkomt met maken MNW III. intrans. betek. 4. ‘goederen door de rechter doen verkopen om uit de opbrengst een toegewezen vordering te voldoen’. In de betreffende voorbeelden in het MNW uit Westfriesche stadrechten (1885-1888) wordt maken als synoniem gebruikt van panden; een ander voorbeeld is: Alle goeden daar men aan maakt ofte aan pandt die dat vervoerde, zal gelden drie pondt (Westfriesche stadrechten (1885-1888): 384, art.50), waarnaast is aangetroffen: scoudt inpanden (ibid: 298, art.55) met als betekenis ‘door verpanding van goederen een openstaande schuld invorderbaar maken’; het tweede maken, in de mits-frase, heeft een andere betekenis: MNW bet. I (trans.) 8: ‘winnen’ (van geld).

    De bakkerskeur regelt dat ingeval van wanbetaling door een bakker, de schout op verzoek van de korenhandelaar de bakker kan dwingen om goederen te verpanden ter voldoening van zijn schuld (Q). De mits.pp-frase verwoordt iets dat volgens de opstellers van de keur daaraan gekoppeld dient te zijn, namelijk dat de schout een herengeld van twintig schellingen ontvangt voor zijn werkzaamheden (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject is de schout, die ook als subject van de direct hogere frase optreedt (aangeduid met die schout van Haerlem).

    ‘En wanneer het zijne genade zou behagen enig krijgsvolk naar plaatsen in Zeeland te sturen of hen daar te laten doortrekken, dient hij hun passen te laten verstrekken en opdracht te geven juist naar de plaats te gaan die in de pas vermeld staat. Zij zijn gehouden om zich rustig en met fatsoen naar die plaats en geen andere te begeven, waarbij ze de plicht hebben naar behoren te betalen, zonder enig geweld te gebruiken in welk opzicht dan ook.’

    Dit citaat is ontleend aan de besluiten van de Statenvergadering van Zeeland van 17 augustus 1488. Ik reken het daarom tot tekstcat. B. Aan de orde is de betaling door Zeeland van een door Maximiliaan I gevraagde bede. (Maximiliaan was tot 1494 regent voor zijn jonge zoon Filips de Schone, die al sinds 1482 o.a. graaf van Zeeland was.) De Staten stemmen in met de gevraagde bede, maar stellen de voorwaarde dat alleen soldaten voorzien van per geval specifiek uitgevaardigde passen door het gewest zullen mogen trekken.

    Als soldaten door de vorst door Zeeland of naar welbepaalde plaatsen in dat gewest gestuurd worden, zijn zij gehouden om zich op hun tocht naar juist die plaatsen vreedzaam en fatsoenlijk te gedragen (Q) - waarbij zij naar behoren dienen te betalen (P) - en geen geweld te gebuiken. De mits.pp-frase heeft hier een comitatieve rol. Een conditionele analyse is niet mogelijk, omdat de bedoelde soldaten een voorwaarde (zoals normale betaling van tol- en veergelden op hun reis) alleen zullen vervullen ten behoeve van iets dat voor hen wenselijk is, en niet ter verwerkelijking van iets waar zij geen belang bij hebben (het rustige en gecontroleerde reisgedrag dat hun opgedragen wordt). Een instrumentele analyse is ook niet overtuigend, want normale betaling is geen middel om rustig en gecontroleerd reisgedrag te bereiken. Wel ‘hoort’ normale betaling (P) ‘daar vanzelfsprekend bij’ (bij Q), en dat is wat we als betekenis aannemen van een comitatieve mits-frase ten opzichte van enigerlei uit de context reconstrueerbare stand van zaken Q. Deze betekenis van ‘vanzelfsprekend erbij horen’ lijkt op de voorwaardelijke hierin, dat de spreker of schrijver van de uiting enigerlei stand van zaken Q niet anders voor ogen heeft dan ‘begeleid door P’.
 De mits-pp-frase is conjunct, want als onderwerp ervan worden door Zeeland trekkende soldaten van Maximiliaans krijgsvolk begrepen, die ook het onderwerp zijn (aangeduid met zylieden) van de direct bovengeschikte frase.

    ‘Deze nieuwe bede, waarover de leenmannen zich hebben uitgesproken zoals boven vermeld, zal men [Staten van Zeeland] invorderen met de rechtsdwang die de burggraaf en de leenmannen van Zeeland in hun gebied bezitten, waarbij het noodzakelijk is dat het gewest mag betalen met leveringen in natura van geestelijken die bijzondere vrijheden genieten en naar oud gewoonterecht ook met zulke van edelen en burgers’

    Dit citaat is ontleend aan de handelingen van de vergadering van de Staten van Zeeland op 31 juli 1490 in het tolhuis van Iersekeroord. De handelingen bevatten vooral resoluties; de besluiten werden in een zogeheten akte neergelegd. Ik reken het citaat tot tekstcat. B.
In zijn functie van regent voor zijn jeugdige zoon Filips de Schone heeft Maximiliaan van Habsburg, koning van het Heilige Roomse Rijk, de Staten van Zeeland voorgesteld een grondbelasting te heffen waarvan de opbrengst direct of indirect voor hemzelf zal zijn. Gesteund door een uitspraak van de zgn. leenmannen (ambtenaren met juridische taken) gaan de Staten akkoord met een heffing van 15 groten steenschietens en 6 groten bij de brede voor elk gemet voor een periode van drie jaar. (Een heffing ‘steenschietens’ werd berekend naar de perceeloppervlakten zoals die in Middelburg sinds zeer oude tijden op het Steen (grafelijk slot) genoteerd stonden; een heffing ‘bij de brede (=breedte)’ werd berekend naar de werkelijke en in feite grotere perceeloppervlakten.) In het citaat gaat het over de inning van deze belasting.
Woorden: burchgrave: MNW borchgrave II (‘burggraaf’)_ ‘Oudtijds stond boven de beide baljuwen van Zeeland een (...) graaflijk ambtenaar met groot gezag: de burggraaf, haast een stadhouder. (...) (hij) treedt (...) aanhoudend handelend op als plaatsvervanger van den landsheer (...)’ (Fruin (1980 [1901]: 83); Woord: mannen = (zwerm) leenmannen, die vaak praktische dingen doen samen met (in opdracht van) baljuw of andere hoge functionaris, zoals hier: door het gewest rijden en de landbezitters dwingen tot betalen.

    De Staten besluiten dat de bede bij de onderdanen met rechtsdwang te zullen invorderen (Q), waarbij het noodzakelijk is dat het gewest op grond van oud gewoonterecht mag betalen met leveringen in natura van geestelijken die daartoe privileges bezitten en ook van edelen en burgers (P). (Er worden geen indicaties gegeven dat de landsheer de invordering met rechtsdwang specifiek heeft gewenst of dat zij zelf de mogelijkheid van rechtsdwang hebben gewenst, daarom is het stellen van voorwaarden voor de vervulling van zo’n wens niet aan de orde.) De Staten stellen vast dat hun invordering van de bedegelden met rechtsdwang gepaard zal gaan, en dat dat logischerwijs met zich brengt dat zij als gewest de mogelijkheid moeten hebben het bedegeld in natura aan de vorst af te dragen (P). P heeft een comitatieve rol.
 De mits.pp-frase is conjunct: het begrepen subject van de mits.pp-frase zijn de Staten van Zeeland, die ook als subject optreden van de direct hogere frase, daar aangeduid met men.

    ‘Met dien verstande dat de burgers en inwoners aan wie de te verkopen goederen toebehoren, een termijn zullen hebben van veertien dagen na de dag van de bewuste veiling om hun goederen weer vrij te kopen door de aan hen opgelegde belasting daadwerkelijk te betalen, verhoogd met twee stuivers voor iedere rijnsgulden waarvoor de genoemde goederen verkocht zullen zijn, waarvan één stuiver bestemd is voor de stad en de andere voor de koper’

    Dit is een citaat uit een decreet oftewel plakkaat (tekstcat. A2) dat voorgelezen is in aanwezigheid van schout, burgemeester en schepenen van Spaarnwoude. Het decreet bepaalt dat zich binnen de vrijheid van de stad Haarlem bevindende goederen van mensen die de belasting willen ontlopen, op een aangekondigde dag zullen worden geveild. Het citaat geeft een bepaling daarbij. Dit fragment is digitaal toegankelijk, echter zonder interpunctie, via Compilatiecorpus Haarlem 1493, nr. 1.

    Burgers en inwoners kunnen hun gedwongen geveilde goederen weer vrijkopen (Q) door de hun opgelegde belasting alsnog te betalen, verhoogd met een zeker percentage van de prijs waarvoor de goederen intussen verkocht waren (P). P duidt een instrument aan.
 Conjunct: subject met subject.

    ‘[...] bij in gebreke blijven [inzake terugbetaling van de lening] zullen de genoemde burgemeesters, schepenen en schatbewaarders [van Zierikzee], die wij als huidig rentmeester bij dezen daartoe machtigen en daartoe het speciaal uitgevaardigde bevel geven, genoemd bedrag of het nog openstaande deel van de schuld mogen vorderen, innen en doen incasseren en mijn genoemde genadige heer en mijzelf mogen korten op de direct beschikbare contante gelden die hun poorters en ingezetenen aan belastingopbrengsten, grondbelastingen of bedegelden aan mijn voornoemde genadige heer verschuldigd zullen zijn, waarbij het noodzakelijk is dat de bestuurderen van Zierikzee op de genoemde bede en belasting zo veel meer boven de genoemde hoofdsom mogen inhouden als het loon van de belastingontvangers voor hun inning oudergewoonte zou bedragen. Daarom zullen zij in dat geval [als de vereffening de vorm zou krijgen van vermindering van intussen verschuldigde belasting] gehouden zijn om aan mij of aan mijn gemachtigden een corrcte berekening en bewijs te verstrekken van hun ontvangsten [die van de belastingontvangers]. Daarbij dienen zij mij dan terug te geven mijn onderhavige schuldbekentenis, die ondertekend is met mijn handtekening en uitgegeven op de 21ste dag van mei in het jaar veertienhonderd zevenennegentig.
[Was getekend] Crunnigen.’

    Dit is een citaat uit een akte van schuldbekentenis gedateerd 21 mei 1497, die betrekking heeft op een lening die de stad Zierikzee verstrekt aan graaf Filips de Schone via zijn rentmeester en over de modaliteiten van de vereffening daarvan samen met die van twee eerdere leningen. Rentmeester Crunnigen heeft de akte ondertekend. De akte valt in tekstcat. A1. Ondertekenaar Crunnigen noemt zich aan het begin van het document ‘Jan, heere van Cruninghen, van Heinvlyet, van Pamele etc., riddere, raidt ende camerlinck mijns genadichs heeren des ertshertoghen van Oostenrycke, hertoghe van Bourgongne etc., ende zijn rentmeestere-generael van Zeelant’. Hij is bekend als Jan van Kruiningen, in 1497 rentmeester van Bewesterschelde en Beoosterschelde. In het direct voorafgaande wordt vermeld dat de bestuurderen van Zierikzee aan graaf Filips in 1496 en begin 1497 al leningen verstrekt hebben met een totale waarde van 800 pond; daar komt met dit document nog 300 pond bij. In deze akte, die tot stand gekomen zal zijn na onderhandelingen van de rentmeester met de Zierikzeeërs, belooft de rentmeester dat de lening uiterlijk een half jaar na de eerste aan Filips toegestane bede terugbetaald wordt; als de graaf dat niet doet, wordt Zierikzee opgedragen te handelen zoals het citaat beschrijft. Woorden: achterstelle: MNW achterstelle betek. ‘de achterstand, het ten achteren staande (...)’ of achterstal II betek. ‘achterstallige schuld’; genadichen: VMNW ghenadich betek. 1 (‘goedertieren, genadig [etc]’)_ In datief enkelvoud is uitgang op -en mogelijk (zie Flexie), en WNT genadig betek. I.B (‘Van vorsten of hunne vertegenwoordigers, of in ’t algemeen van ieder, die, hetzij op een bepaald tijdstip, hetzij doorgaande, als meerdere of als meester wordt voorgesteld’), afgeleid van genade (WNT genade betek. I.A.2 (‘Van de goedertieren vergevensgezindheid van vorsten, regeeringspersonen, rechters of krijgsbevelhebbers jegens misdadigers of overwonnenen’); cortten: MNW corten betek. I.1.b, tweede streepje (‘Met eene geldsom als voorwerp. ‘Afhouden van, korten’_ Eén van de voorbeelden luidt: ‘Ongelden, die zy corten den eygen (belastingen die de huurders van de huur aftrekken en den eigenaar in rekening brengen)’_ waarschijnlijk werd de persoon bij wie op het geldbedrag gekort werd, uitgedrukt m.b.v. de 3de naamval, zie ook betek I.2; dies: in dit citaat past de betekenis ‘in dit verband’, nl. in verband met de hiervoor genoemde compensatie; bescheyt: MNW besceit betek. 10 ‘wettelijk bewijs’/ 12d ‘bericht’; ontfange: WNT ontvang betek. 2 ‘ontvangen gelden’; schote: VMNW scot I betek. 3 ‘belasting’. Eigen diplomatische transcriptie van een foto van het handschrift, die mij door dhr. Ilja Mostert van het Zeeuws Archief ter beschikking is gesteld. Het handschrift was in de periode van corpusproductie niet digitaal toegankelijk. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Van Kruiningen, rentmeester van de graaf, beschrijft in deze passage van zijn schuldbekentenis een gecompliceerde wijze van vereffening van de beide leningen aangegaan met de stad Zierikzee, die actueel zal worden als hij die niet binnen een half jaar terugbetaalt. Hij legt voor dat geval een verrekening van die vereffening vast met de dan door Zierikzee verschuldigde belasting- en bedegelden: het stadsbestuur mag daarop dan het bedrag van de leningen in mindering brengen. Het mag dan bovendien het bedrag aftrekken dat de Zierikzeese belastinginners in vergelijking met de normale situatie zullen missen, doordat vanwege verrekening met de leningen een inning van veel lagere belastingbedragen zal plaatsvinden bij de burgers. Voor het beslissende moment van de vereffening verlangt Van Kruinigen van het Zierikzeese stadsbestuur wel een nauwkeurige en voor hem aanvaardbare berekening van deze inkomstenderving van de belastinginners, een berekening die mede bepaalt welk bedrag aan belasting- en bedegeld voor Zierikzee nog blijft te betalen. Op deze wijze zullen de partijen eenstemmigheid moeten bereiken over vereffening van de leningen tegelijk met een vaststelling van het verminderde bedrag van door Zierikzee verschuldigde belastinggelden; en dan moet het stadsbestuur de rentmeester natuurlijk de onderhavige schuldbekentenis teruggeven. Bovenstaande beschrijving van de financiële constructie in moderne termen staat op enige afstand van wat Van Kruiningen precies formuleert. We moeten het ongemak of zelfs de weerzin in rekening brengen van de edelman (ridder, en raads- en kamerheer van de soeverein) die een stadsbestuur om financiële hulp moet verzoeken: dat leidt hier tot verbloemende wijzen van zeggen. Zo noteert hij niet ‘als wij niet op tijd terugbetalen, mag het stadsbestuur...’, hij houdt vast aan de bestaande bestuurshiërarchie en formuleert paradoxaal ‘dan geven wij het stadsbestuur de speciale opdracht om het bedrag van de lening te mogen aftrekken van dan verschuldigde belastingen.’ Hij zegt ook niet graag ‘ik ga akkoord met de eis van het stadsbestuur om dan ook een compensatiebedrag te mogen aftrekken voor de loonderving van de belastinginners’, maar houdt het bij een (hemzelf in schijn buiten schot latende) constructie met mits.te.Inf ‘waarbij het noodzakelijk is dat het stadsbestuur compensatie van de belastinginners als méérbedrag boven de hoofdsom van de lening mag ontvangen’ (P1). Deze comitatieve rol van P1 bestaat bij de grote verrekeningsoperatie met verschuldigde belastingen die Van Kruiningen heeft gelast voor het geval van te late terugbetaling van de leningen door hemzelf (Q1).
 In het vervolg vat de rentmeester de eigenlijke afronding van de vereffening in het oog. Die van Zierikzee zijn te zijner tijd wel verplicht, zo formuleert hij in de schuldbrief, om hem correcte berekening te verstrekken van de bewuste compensatie voor de belastinginners (Q2). ‘Daarbij dienen zij mij dan mijn schuldbekentenis terug te geven’, zo besluit Van Kruiningen in een eveneens comitatieve mits.pp-constructie (P2). De rentmeester stelt hier ook de vereffening voor als een zaak van plichten van de schuldeisers. Dat strookt bepaald niet met de werkelijkheid van lenen en aflossen, waarin de schuldenaar de taak heeft het verschuldigde te voldoen naar genoegen van de schuldeisers, die als teken daarvan de schuldbrief zullen teruggeven. Het zou kennelijk niet gepast hebben in de hiërarchische bestuurscultuur, als de rentmeester in zijn schuldbekentenis zijn afhankelijkheid in dezen van de stad Zierikzee zelfs maar had aangeduid.
 Als subject van de mids.pp-frase worden de bestuurderen van Zierikzee begrepen. Omdat zij ook subject zijn van de direct hogere frase, is de aansluiting conjunct subject-subject.

    ‘En daarom dient hij [Bartolmeeus Jacobsz.] een klacht in over het feit dat de stad alle rentebetaling denkt te doen op grond van de datum van de rentebrief, terwijl zijn voorschot gedaan is lange tijd vóór de datum die in de rentebrief vermeld wordt. Hij stelt hierbij dat hij van de hem toekomende rente zoveel geld behoort te ontvangen als het bedrag dat de stad niet zelf heeft hoeven opbrengen, of zoveel minder als minnelijk schikkende scheidslieden zou goeddunken. Bartolmeeus Jacobsz. bracht naar voren zich bij de uitspraak van de scheidslieden te willen neerleggen. Omdat de 36 [vroedschapsleden] de feiten van de kwestie gedurende vele uren aangehoord hadden en daarom van mening waren daarover goed geïnformeerd te zijn, is hun eensgezinde oordeel daarover dat Bartolmeeus Jacobsz. zich tevreden zou moeten laten stellen door vast te houden aan de rentebrief die hij als vergoeding van de eerdergenoemde gelden aangenomen had, waarbij zij memoreren dat hun díe feiten als zeker voor ogen stonden die in de verklaring van schepenen in vroeger tijd over deze kwestie genoemd waren en geen andere’

    Dit is een fragment uit een vergaderverslag van de vroedschap (Amsterdam) van 11 december 1497. Tekstcat. is B. De tekst van de resolutie is getiteld Roerende dese stede ende Bartolmeeus Jacobsz. Uit het direct voorafgaande blijkt dat ene Bartolomeeus Jacobsz. bij de vroedschap een klacht heeft ingediend omdat hij te weinig rente ontvangen zou hebben over de som geld die hij de stad heeft voorgeschoten, zodat de stad aan de vorstelijke bede kon voldoen. Het citaat vermeldt welke uitspraak de vroedschap in deze kwestie doet. Woorden: segel ende brief: ‘een brief of akte met een er aanhangend of opgehecht zegel, een gezegelde brief’; hem zoude... genoegen: MNW: ‘[...] met eene bep. met met. ‘Zich vergenoegen, zich tevreden stellen, genoegen nemen met iets’; hem voirstonde: MNW hem vorestaen (‘voor iemands geest staan, hem vóórkomen’)_hem hier meervoud; zich laten dunken: van mening zijn.

    Q - P: instrumenteel. Bartolmeeus Jacobsz. zou zich naar het oordeel van de vroedschapsleden tevreden moeten laten stellen (Q) door een vasthouden aan de in de rentebrief vervatte aanspraken op de vergoedingen (P). P is een middel.
 Het begrepen subject van de mits.pp-frase is Bartolmeeus, die ook het subject is van de direct hogere frase. Aanslutiing is dus conjunct subject-subject.

    ‘[de schipper eiste na de contractueel vastgelegde termijn van 31 dagen dat de twee kooplieden, zijn handelspartners, zouden verklaren] of zij de genoemde voor hen bestemde wijnen en koopwaren wilden afnemen of niet, waarbij zij hem - [wel of niet,] volgens de bepalingen in hun contract - zouden moeten betalen voor de vrachtkosten en het voorgeschoten bedrag
[waarop de kooplieden via hun vertegenwoordiger lieten weten dat zij de goederen niet zouden afnemen] en zij ermee akkoord gingen dat de genoemde schipper deze zou houden en er zijn voordeel mee zou doen als compensatie voor zijn vrachtkosten en het voorgeschoten bedrag, waarbij hij zelf de tol van de landsheer en de wettelijke kosten zou dienen te betalen.’

    Het citaat maakt deel uit van een ambtelijke samenvatting (tekstcat. B) van een in Zeeland gesitueerd handelsconflict over vrachtkosten tussen twee kooplieden uit Andalusië en een schipper uit een havenplaats in Navarra aan de Golf van Biskaje, die in hun opdracht wijn en andere koopwaar naar Arnemuiden had gebracht. Burgemeesters en schepenen van Middelburg hadden, vermoedelijk op verzoek van een van de partijen (of wellicht van beide), vastgesteld wat precies contractueel tussen partijen was vastgelegd. Het contract bleek bepalingen te bevatten voor de periode van de eerste 31 dagen na aankomst van het schip, en voor de periode na afloop daarvan. De magistraten hadden geconcludeerd dat de kooplieden in die eerste 31 dagen toegang tot de koopwaar moesten kunnen hebben (om daar eventueel delen van te verkopen) zónder eerst de vrachtkosten te hoeven betalen. Eventuele opbrengsten van verkoop in die eerste periode zouden echter allereerst ten goede komen aan de schipper als aanbetaling op de vergoeding van zijn vrachtkosten. De magistraten hadden ook uit het contract gelezen hoe de kaarten na deze 31 dagen zouden liggen. De kooplieden zouden dan ofwel de vrachtkosten en verdere voorgeschoten kosten (in feite het aankoopbedrag van de wijnen en andere koopwaar) aan de schipper moeten betalen en zouden daarmee de koopwaar als de hunne kunnen beschouwen; ofwel ze zouden afstand kunnen doen van de goederen, die dan voor de schipper zouden zijn, samen met het bedrag dat delen ervan intussen mogelijk opgebracht hadden. De schipper hoefde in het laatste geval ook niet te betalen voor het gemeenschappelijk logement waarvan hij al wachtend wellicht gebruik had gemaakt, alleen de tolkosten en de wettelijke kosten zouden voor zijn rekening blijven. Het ambtelijk verslag vermeldt vervolgens dat de schipper in kwestie na 31 dagen eiste dat hij de keuze van de kooplieden zou vernemen, en wat hun antwoord was.

    De schipper eiste volgens het ambtelijk verslag duidelijkheid over de vraag of de kooplieden hun wijnen en andere door hem vervoerde koopwaar wel of niet in bezit wensten te nemen (Q1), waarbij ze hem, zo maakte volgens het verslag de schipper met verwijzing naar het contract duidelijk, wel of niet zouden dienen te betalen voor de vrachtkosten en het voorgeschoten bedrag voor de koopwaar (P1). P1 heeft een comitatieve rol. Het verslag vermeldt verder dat de kooplieden de negatieve optie kozen en ermee instemden dat de schipper zijn kosten zou terugwinnen en zijn winst zou kunnen behalen uit de handelswaar zelf (Q2), waarbij hij - ook weer precies volgens het contract - wel zelf de wettelijke kosten en de tolkosten zou moeten dragen (P2). Q2 duidt weliswaar op een mogelijk voordeel voor de schipper, maar P is geen voorwaarde waaronder hij dat voordeel zou kunnen verwerven: P noemt een verplichting die sowieso uit het contract voortvloeit. Ook P2 heeft dus een comitatieve rol. (Haast te mooi om werkelijk zo te zijn gebeurd, dit schoolvoorbeeld van geslaagde conflictbemiddeling door overheidsoptreden!)
 De mits.pp-frase met P1 is conjunct subject-subject: het begrepen onderwerp zijn de kooplieden, die ook het onderwerp zijn van de direct hogere frase. De mits.pp-frase met P2 is semi-conjunct: hier is het begrepen onderwerp de schipper, die geen rol van onderwerp of voorwerp vervult in de direct hogere frase. Er is in dit geval een Agentieve by-bepaling by hem, die naar de schipper verwijst om misverstand uit te sluiten over wie de genoemde formele kosten zou moeten betalen.

    ‘Als overzicht aldus opgemaakt door de edelen van Zeeland en aan de genoemde Andries Andries overhandigd met de opdracht de hierin opgenomen geldsommen [aan de grafelijkheid] af te dragen, waarvan men de financiële verantwoording te zijnen behoeve zal goedkeuren, als hij bewijs van de afdracht overlegt.’

    Dit is een citaat uit de instructie voor Andries Andriesz., de rentmeester van Bewesterschelde, vestigingsplaats Middelburg. Tekstcat. is B. De edelen van Zeeland hebben samen met de prelaat voor rentmeester Andries Andries een overzicht gemaakt van de grafelijke beden die voor de jaren 1501-1503 waren geaccordeerd. Inning van de bedegelden was de taak van de rentmeester; deze had naast een vast salaris recht op de vijftigste penning (2%) uit de inkomsten die hij ten behoeve van de bede binnenhaalde en de twintigste penning (5%) uit de domeininkomsten; het bedegeld moest afgedragen worden aan de grafelijke vertegenwoordigers.
Woorden: rekeninge: ook: afrekening; passeren: ook: goedkeuren, verlyden van akten; prelaat: hoogwaardigheidsbekleder in R.K.-kerk. Zeeland had er inderdaad maar één, die van Middelburg (curie is er alleen in Rome).

    De grafelijke ambtenaren zullen de boekhouding van de rentmeester inzake het geïnde bedegeld fiatteren (Q) zodra deze functionaris zijn documentatie inzake de afdracht van het geld overlegt (P). De rol van P is temporeel-momentaan. Maar omdat P als het ware de oorzaak van Q zal zijn, kan de rol van P ook betiteld worden als quasi-oorzakelijk. (Opm: er is geen sprake van een wens tot het goedkeuren van de boekhouding die de rentmeester zou hebben geuit, zodat er ook geen voorwaarden gesteld zijn voor de vervulling daarvan.).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw: begrepen subject is Andries Andries, die meew.voorwerp is van de direct hogere frase.

    ‘Op de zesde dag van februari van het jaar vijftienhonderd en een zijn in de nieuwe zaal alle bezitters van rentebrieven van deze stad bij elkaar gekomen die van de stad rentebetalingen tegoed hebben. Zij waren daar door burgemeesteren ontboden. En voor deze bezitters van rentebrieven is in een lange uiteenzetting en met veel omhaal van woorden betoogd, dat zij allen zo goedwillend zouden moeten zijn de stad een bepaald aantal jaren van uitstel toe te staan van de betaling van de hun toekomende en niet-uitbetaalde renten en daaruit voortvloeiende vorderingen die vervallen waren voorafgaande aan het jaar [14]99. En als zij dat zouden doen, zou de stad zich beijveren om hun de vervallende termijnen te voldoen, te weten dat men vanaf mei allereerst zou betalen wat nog mocht openstaan van het jaar ’99.’

    Dit citaat behelst het eerste deel van een resolutie van de Amsterdamse vroedschap van 6 februari 1501. De resolutie valt in tekstcat. B. De stad Amsterdam is achter met de uitbetaling van rente op rentebrieven (obligaties). De burgemeesters hebben een bijeenkomst georganiseerd met de bezitters van deze rentebrieven en doen hun een voorstel. Woorden: die nyewe zale: ‘deze zaal is ingericht in de kapel van het voormalige St. Elisabeths- of Oude Gasthuis, gelegen naast het oude stadhuis, dat in 1492 met dit gasthuis werd uitgebreid’ (ResolVroeAmstI 138 nt. 6); te weten: WNT weten betek. 3.c (‘in de bijw. verb. te weten, namelijk; met name; meer bepaald; en wel’ _betek. 3.c.γ: ‘ter inleiding van een specificatie van oorzaak, reden of doel van wat in het voorafgaande werd genoemd’).

    Zodra de bezitters van rentebrieven de stad een aantal jaren van uitstel toestaan van rentebetalingen voor jaren voorafgaand aan ’99 (P), zal de stad volgens de burgemeesters haar best doen om de vallende termijnen te voldoen, en vanaf mei alle. De analyse van mits kan temporeel zijn, ruilmiddel-aanduidend of voorwaardelijk.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want het subject wordt begrepen als de bezitters van de rentebrieven, die niet optreden in een direct hogere frase, maar alleen eerder in de tekst, aangeduid met zij in de voorafgaande zin.

    ‘Voorts, dat de verkoper, zodra hij zijn penningen ontvangen heeft, verplicht zal zijn de registratieambtenaar correct te quitteren inzake alle transacties die op die dag door hem, de registratieambtenaar, behandeld zijn.’

    Het citaat omvat artikel 13 van de ‘Ordinancie ghemaect by den heere ende gherecht in den ossen- en koyenvercopinghe’ uit 1502, een reglement van het Amsterdamse stadsbestuur voor de ossen- en koeienhandel. Dit reglement valt in tekstcat. A2. De hele transactie vond plaats direct bij de registratieambtenaar, in aanwezigheid van koper en verkoper. Woorden: quitantie MNW ‘kwitantie, kwijting, vereffening’; registermeester: WNT betek. 2 (‘Eert. ook ter aanduiding van een bepaalden stedelijken ambtenaar die belast was met het registreeren, b.v. van sommige transacties. In de aanh. m. betr. t. den veehandel’) ; gehantiert: MNW hanteren betek. II B 7 ‘een zaak behandelen’.

    De verkoper van vee is verplicht om, du moment dat hij zijn geld van de als ambtelijk tussenpersoon fungerende ‘registermeester’ ontvangen heeft (P), deze registratieambtenaar te quitteren voor al diens transacties voor hem van die dag (Q). De rol van P is temporeel-momentaan: du moment dat de veekoopman zijn geld van de registermeester krijgt (P), moet hij zijn kwijting aan hem geven (tekenen voor ‘voldaan’, kwitantie overhandigen) (Q). Een voorwaardelijke analyse is ook mogelijk; het temporele aspect blijft dan behouden.
 De mits.pp-frase is conjunct, want het begrepen subject is de verkoper, die ook onderwerp is van de direct hogere zin met het predicaat gehouden wesen sal.

    ‘[...] de drie standen van dit gewest Zeeland [...] hebben heden ingestemd met de bekostiging van vijfhonderd infanteristen voor drie maanden [...].
Met dien verstande, dat mijnheer de prelaat, de edelen en bestuurders van de rechtsgebieden evenals de steden van Zeeland, tezamen en elk afzonderlijk vrijgesteld en ontslagen van financiële verplichtingen zullen zijn als ze voor de genoemde drie maanden op elke laatste dag van de maand hun aandeel in de betaling van de genoemde 500 soldaten voldoen, en dat zij niet aansprakelijk zullen zijn voor elkaar.’

    Dit is een fragment van het verslag van de dagvaart (tekstcat. B) van de Staten van Zeeland van 28 februari 1508. De pasbenoemde landvoogdes Margaretha van Oostenrijk heeft uit naam van haar jeugdige neef Karel V, de landsheer, de Staten van Zeeland verzocht om de kosten op zich te nemen van 800 infanteristen gedurende drie opeenvolgende maanden. Na beraadslaging verklaren de drie standen zich bereid, en ondertekenen dat in Mechelen, om voor zo’n periode 500 infanteristen te onderhouden, waarmee een bedrag van 6000 goudguldens gemoeid zal zijn, voor een derde op te brengen door prelaat en edelen (de eerste twee standen) en voor twee derde door de steden (derde stand).

    De instemming van de standen met de wens van de landvoogdes (Q1) gaat gepaard met een tweeledig voorbehoud P1 met de structuur behoudelick ende met condicie dat + Vf ... ende dat... + Vf. Het eerste deel daarvan bevat een mits.pp-frase met P2 met een instrumentele rol. In verband met wat de standen willen bereiken, namelijk dat ze na de gevraagde toezegging rust zullen hebben op het financiële front (Q2), noemen zij als middel waarmee ze dat doel zullen bereiken dat ze de betaling steeds op de laatste dag van de maand voltrekken (P2). Maar een kanttekening is hierbij op de plaats. Deze instrumentele analyse geldt bij de (con)tekstuele aanwijzingen die ons ter beschikking staan. Maar het is denkbaar dat sommige taalgebruikers de mits.pp-constructie conditioneel hebben opgevat, nl. dat Q2 (vrij ende quyte wesen zullen) te begrijpen is als iets wat de standen wensen, waarvan de landvoogdes of haar ambtenaren beoordelen of aan de voorwaarde daarvoor voldaan zal zijn (ongeveer zo: ‘wij zullen jullie als vrij van financiële verplichtingen beschouwen, als we in de boekhouding van onze rentmeesters constateren dat jullie aan de voorwaarde voldaan hebben dat jullie aan het eind van elk van de drie maanden je aandeel in de betaling van de voetsoldaten hebben betaald.’).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject zijn de drie standen, die ook subject zijn van de direct hogere frase.

    ‘Daarom schelden wij bij wijze van bijzondere gunst door deze brief één derde deel kwijt van welke som dan ook die zij ons schuldig zullen zijn inzake hun aandeel in de voornoemde 70.000 pond in voornoemde valuta, die ons zoals eerder aangegeven zijn toegestaan om ons daarmee te helpen een eind te maken aan de grote en zware lasten en dringende problemen waarmee wij op dit moment te kampen hebben, zowel vanwege de vijandelijkheden en de strijd in Gelre als door diverse andere oorzaken; onder de voorwaarde dat zij [deze verzoekers] de andere twee delen van hun aandeel in het genoemde akkoord betalen en ter beschikking stellen in handen van onze ontvangers van Bewesten en Beoosten Schelde, die gehouden zijn te onzen behoeve daarvan rekening en verantwoording af te leggen met vermelding van het batig saldo tezamen met de verantwoording van hun verdere ontvangsten.’

    Dit is een fragment van een brief van keizer Maximiliaan van Habsburg van 10 november 1508; het valt in tekstcat. B. Maximiliaan trad sinds de dood van zijn zoon Filips de Schone in 1506 op als regent voor zijn kleinzoon Karel (de latere Karel V) als heer der Nederlanden. In 1508 was hij in Antwerpen voor een Blijde Intrede; in deze stad zetelde ook de Staten-Generaal der Nederlanden. De brief is gericht aan de hoogste financiële ambtenaren in de Nederlanden, die het besluit dat hij hier uiteenzet dienen uit te voeren en op alle lagere niveaus te laten uitvoeren. De inhoud betreft Zeeuwse zaken en is ingevoegd bij de stukken van de Staten van Zeeland. Op grond van zeer grote belasting door kosten van velerlei aard hebben gedeputeerden van de Zeeuwse Staten (de supplianten) kwijtschelding verzocht van de helft van hun aandeel in een toegezegde bede van 70.000 pond. Het fragment laat zien tot welke kwijtschelding Maximiliaan zegt bereid te zijn. Woorden etc: mogen: ‘Hoe hoog het bedrag (van dit aandeel) ook zou kunnen zijn’, modaal dus; reliqua, het overige; Rekeninghe, bewijs ende reliqua, rekening met aanwijzing van het batig saldo; hueren (altijd possessief) ontfange; vervallen WNT betek. II, 10 (‘doen verdwijnen’.

    De vorst scheldt de Zeeuwse gedeputeerden op hun verzoek een derde deel kwijt van het Zeeuwse aandeel in de bede (Q), onder voorwaarde dat zij twee derde van dat aandeel betalen en ter hand stellen aan de landsheerlijke ontvangers in Bewesten en Beoosten Schelde (P).
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want het begrepen subject zijn de verzoekers, die (onder de aanduiding zij) slechts optreden in een als-bijzin van de direct hogere frase. De mits.pp-frase bevat wel een Agentieve by-bepaling bij denselven supplianten, waardoor er geen misverstand is over degenen die verantwoordelijk zijn voor de betaling.

    ‘[de Zeeuwse gedelegeerden zetten uiteen dat het gewest er door natuurrampen en geldelijke lasten slecht aan toe is,] en omdat het hun anders niet mogelijk zou zijn hun aandeel te leveren of te betalen in de vijfhonderdduizend kronen van achtenveertig Vlaamse groten per stuk die nu binnenkort vanwege de keizerlijke majesteit en onze zeer genadige heer de aartshertog verlangd worden over al zijn genoemde Nederlandse erflanden, om die reden smeken zij ootmoedig dat men hun slechte staat, financiële lasten en armoede in ogenschouw zou willen nemen en hen daarom zou willen laten volstaan met betaling van de helft van hun genoemd aandeel in de genoemde 500.000 kronen, of van enige andere som die door de genoemde Staten tezamen op deze huidige zitting geaccordeerd zal worden.’

    Dit is een fragment van het verslag van een vergadering van de Staten-Generaal op 31 maart 1509 in Antwerpen. Detail: 31 maart viel in dat jaar 8 dagen voor Pasen en men hanteerde in Antwerpen toen nog de paasstijl - waarbij het nieuwe jaar 1509 pas na Pasen zou ingaan - ; daardoor staat aan het eind van het verslag, bij de ondertekening: Actum tAntwerpen, den lesten dach in maerte anno XVc ende achte voir Paesschen. Tekstcat. is B. Ter bespreking staat een nieuwe bede van landvoogdes hertogin Margaretha van Savoye, die zelf aanwezig is. Er is van tevoren een voorstel geformuleerd om hier positief op te reageren. De Zeeuwse gedelegeerden reageren daarop met een verzoek. Woorden: de landen van herwaarts over, benaming voor de Nederlandsche erflanden van de Bourgondische vorsten; onder de Spaansche regering: voor de gezamenlijke Nederlandsche gewesten (fra. les (nos enz.) pays (enz.) de par deça); staet: duidt waarschijnlijk op het verval van Zeeland door natuurrampen en gebrekkig onderhoud; onlancx: weldra.

    Q duidt op het nagestreefde, nl. zij (kunnen) volstaan, d.w.z. zij doen genoeg, waarvoor ‘de helft betalen’ het middel is. P heeft een instrumentele rol.
 De midts.pp-frase is conjunct subject-subject: begrepen subject zijn de Zeeuwen, die ook begrepen subject zijn van de infinitief ontstaen, ‘volstaan’, die de direct hogere frase uitmaakt.

    ‘Voorts: wie lid van het genoemde gilde willen zijn en blijven, dienen te gehoorzamen aan de deken en bestuurders op straffe van de boetes die daarvoor zijn vastgesteld, waarbij zij als vooruitbetaling en aan andere kosten en onkosten voor alle activiteiten bij schuttersfeesten en schietwedstrijden net zoveel moeten betalen als de tabberddragers, en ook vooruit moeten betalen als zij willen meelopen in de optocht.’

    Dit citaat behelst art. 14 van de Middelburgse ‘Ordonnantie voor het gilde van de kloveniers’ (tekstcat. A2). De kloveniers waren schutters die, anders dan de hand- en voetboogschutters, schoten met de klover (een musketgeweer, handbus, Fr. couleuvrine). Als aanvulling op de bestaande schutterijen stelde het Middelburgse stadsbestuur ter bescherming van de stad in 1509 het kloveniersgilde in. De zgn. tabberddragers (tabbaertdraeghers) waren gildeleden met speciale verantwoordelijkheid en bijbehorende privileges, door burgemeesteren als zodanig beëdigd. Hun lidmaatschapscontributie wordt eerder in de ordonnantie gespecificeerd. Woorden: beleeders: MNW beleeder, beleider betek. 2c (‘van de gilden. Hoofd van het gild.’); up: betekenis up pene van; in opscote: WNT opschot (‘voorschot van geld (...)’); feeste is vrouwelijk enkelvoud, hier vermoedelijk: ‘optocht’ in verband met volghen; brueken ende boeten: pleonastische formulering van boetes; scotterie: MNW, betek. 1 (‘schuttersgild, -gezelschapers (...)’); indies: indien.

    De gildebroeders, zo stelt de ordonnantie van het Middelburgs stadsbestuur, moeten gehoorzamen aan de boven hen gestelden (Q), waarbij ze verplicht zijn voor de schuttersfeesten en schietwedstrijden zoveel te betalen als de tabberddragers, en ook om vooruit te betalen voor meelopen met de feestoptocht (P). De mids.pp-frase wordt geïnterpreteerd als comitatief: ordelijk financieel gedrag is in het onderhavige artikel van de ordonnantie een noodzakelijk aspect van het gehoorzamen aan de meerderen.
 De mids.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Heden waren bij het gerecht ontboden de lakenbereiders van deze stad of ten minste het merendeel van hen, en hun is nadrukkelijk verzocht onder elkaar een manier te vinden om ten behoeve van verfmeester Willem van Parijs, die aangenomen is om alle soorten van verf te maken en toe te passen in deze stad, op grond van de overeenkomst met hem bij vooruitbetaling de som van 50 ponden in Vlaamse groten te verschaffen op de wijze die deze ordonnantie beschrijft, waarbij zij van de vooruitbetaalde penningen een stuiver moeten terugontvangen voor elk Amsterdams laken dat door hem geverfd zal worden met andere verf dan zwarte, en twee stuivers voor een Engels laken. Na onderling overleg gaven deze lakenwevers met verschillende argumenten te kennen dat dat voor hen niet goed uitvoerbaar was’

    Dit citaat vormt het begin van een verslag van de onderhandelingen die het stadsbestuur op 2 december 1512 met de lakenbereiders voerde (tekstcat. B) over de vooruitbetaling van een contractueel afgesproken som geld ten behoeve van lakenverver Willem van Parijs. Overeengekomen was dat hij lakense stoffen zou verven voor Amsterdamse drapeniers - en, als er uit Amsterdam niet genoeg vraag was, ook voor drapeniers van elders -, dat hij corrigeerbaar zou zijn door de bestuurders, de poorterseed zou afleggen en een garantie van de stad zou krijgen om twee jaar te kunnen werken, ook als de samenwerking met de lakenbereiders niet optimaal zou verlopen. Tevens werd de prijs afgesproken die Van Parijs de drapeniers zou berekenen, gespecificeerd naar soort en kleur verf. Eén van de eerste bepalingen hield in dat de stad voor Van Parijs 50 pond in Vlaamse groten voor apparatuur en materialen zou reserveren, ‘welcke 50 pont grooten hy in zynen handen nyet hebben en zal, maer zal van der stede wegen by den waerdeyns een goet man daertoe geordineert werden, die de voors. penningen in handen hebben zal ende coopen tgene, dat Willem voirs. hem bevelen zal te coopen, ende de goeden weder ontfanghen in zynen handen ende den voors. Willem uuytleveren, als hy die behoufven zal’ (BronnenAmst dl. 1: 1v).

    Het stadsbestuur verlangt van de lakenbereiders de bereidheid om onder elkaar een vooruitbetaling van 50 ponden te realiseren ten behoeve van contractpartner verfmeester Willem van Parijs (Q), waaraan contractueel de bepaling verbonden is dat Van Parijs hun later een korting moet geven op de prijs van alle door hem anders dan zwart geverfde stuks laken (P). De rol van P is comitatief.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject van de mits-frase worden de drapeniers begrepen, en zij zijn ook het subject (zy) van de direct hogere frase met het predicaat souden... vinden.

    ‘19 Hierna kwamen de genoemde vertegenwoordigers van Noord-Holland met een zeker verzoekschrift, omdat ze door het overleggen van bekrachtiging of geldige machtiging ontslagen wensten te zijn van de genoemde ingebrekestelling. Daartegenover hielden de vertegenwoordigers van Dordrecht staande dat de genoemde vertegenwoordigers van Noord-Holland niet ontvankelijk waren in hun verzoek. De beslissing was dat het request-civiel betrokken zou worden in de procedure inzake de som die op grond van de ingebrekestelling zou toekomen [aan die van Dordrecht], zodat naar behoren recht gedaan zou kunnen worden.
[...]
23 Voorts: de genoemde partijen hebben op de genoemde uitspraak [van het Hof van Holland van 14 maart 1497 (in oudere jaaraanduiding: 1496)] op zo’n wijze gereageerd, dat onderzoek is gedaan naar dat proces door de Grote Raad van onze genadige heer (Filips), die in die periode in Den Haag was, en op de 17e dag van juli daarna is voorlopig vonnis gewezen. Daarbij is allereerst de uitspraak gedaan dat mijn genoemde genadige heer als bekrachtiging van het door de vertegenwoordigers van Noord-Holland aanhangig gemaakte request-civiel de ingebrekestelling vernietigt die tegen hen [de Noord-Hollanders] verkregen was door de vertegenwoordigers van Dordrecht en Zuid-Holland, waarbij dezen [die van Dordrecht en Zuid-Holland] de kosten dienen te vergoeden en te betalen die als gevolg daarvan [van de ingebrekestelling] gemaakt zijn, naar raming door het Hof; en dat inzake het eigenlijke geschil wordt gevonnist dat onderzoekingen dienen te worden ingesteld door gemachtigden, die het proces tussen genoemde partijen zouden moeten voorbereiden en het na de voorbereiding en het uiteindelijk bevinden voorleggen [aan het hof] etc. Hangende dit proces en tot de tijd dat anders gevonnist zal worden, zouden de genoemden van Dordrecht voorlopig niet méér hoeven te betalen en bij te dragen in de lasten en eerder gemaakte schulden van het land dan voor 1/12 deel. [...]’

    Dit nummer behelst twee fragmenten van het ‘Register houdende aantekening van verschillende dagvaarten betreffende de verponding’, dat anders dan de archieftitel suggereert, gerechtelijke zittingen over het genoemde onderwerp betreft. De fragmenten zijn niet digitaal beschikbaar. Het document is een genummerde opsomming van kort beschreven bestuurlijke en juridische feiten uit de periode 1513-1519, opgesteld door Floris Oem van Wijngaarden, tot 1510 raadsheer van het Hof van Holland en vanaf 1513 pensionaris van Dordrecht. Oem stelde deze aantekeningen samen, toen hij zich in 1516 in Brussel voor de Grote Raad van de centrale regering moest verdedigen o.a. wegens niet meer geheel betamelijke verdediging van de privileges van Dordrecht en gebrek aan respect voor de koninklijke ambtenaren (Ter Braake 2005: 65; zie ook Fruin 1866 en Van de Wal 1790). De mits.pp-teksten van Oem zijn (deel van) gerechtelijke vonnissen en vallen als zodanig in tekstcat. A1. De beide fragmenten betreffen episodes uit een langjarige strijd tussen de Noord-Hollandse steden en Dordrecht, dat zich min of meer opstelde als heer van de omstreeks veertig Zuid-Hollandse dorpen en de stad Geertruidenberg, over de lastenverdeling in de ‘verponding’, dat wil zeggen de onderscheidenlijk vastgestelde aandelen van alle steden en dorpen in de lasten van de Staten van Holland. Het intussen welvarende Dordrecht beriep zich blijvend op een vaststelling ‘voor eeuwig’ van zijn aandeel in het totaal van de lasten aan bedes en belastingen (en op andere belastingprivileges), die het bereikt had bij de successieve landsheren Karel de Stoute, Philips de Schone en diens regent Maximiliaan van Oostenrijk alsmede bij landsvrouwe Maria van Bourgondië, en zocht daarvoor steeds steun bij de Grote Raad van de vorstelijke regering in Mechelen, terwijl de Noord-Hollandse steden de toon aangaven in de Raad van Holland (de latere Staten van Holland) en meer dan eens in het gelijk werden gesteld door het Hof van Holland. In het eerste fragment memoreert Oem vermoedelijk iets van de juridische schermutselingen die het gevolg waren van het handvest dat Maximiliaan en Filips de Schone op 17 november 1487 uitgevaardigd hadden ten gunste van Dordrecht en Zuid-Holland: in plaats van het in 1462 vastgestelde aandeel van 1/9, hoefden zij voortaan niet meer dan 1/12 te betalen van het totaal aan bedes en belastingen die ten laste kwamen van het gewest Holland (Van de Wall 1790: 718v, 844-846; Fruin 1866: XIV). De Noord-Hollandse steden ontvouwden vervolgens de eis dat Dordrecht en Zuid-Holland voor doeleinden van beden en belastingen geschat zouden moeten worden op hun reële welvaartsvermogen, met een quote namelijk van 1/7, minimaal 1/9 van de Hollandse lasten. In het tweede fragment noteert Oem feiten van een latere fase van het geschil. Het Hof van Holland had op 14 maart 1497 voorlopig gevonnist dat Dordrecht toch voor 1/9 aan de door Holland verschuldigde vorstelijke beden moest bijdragen; daartegenin had de Grote Raad van Filips de Schones regering enkele maanden later (op 17 juli 1497) geoordeeld dat Dordrecht en Zuid-Holland vooralsnog niet meer dan voor 1/12 hoefden te betalen (Fruin 1866: XVI-XVII). Intussen werd wel het ingebrekestellen van Noord-Holland door Dordrecht en Zuid-Holland verworpen. Vanaf myn voorsz. genad. Heeren interineerende die Requeste civile citeert Oem hierbij de eerste zin van dit vonnis van de Grote Raad, zoals blijkt uit de weergave daarvan in Van de Wall (1790: 761v). Het bezittelijk voornaamwoord in myn voorsz. genad. Heeren verwees in het vonnis naar de president van de Grote Raad, die het vonnis had uitgesproken, maar in Oems overname ten behoeve van zijn verdediging op de rechtszitting had het betrekking op hemzelf. Woorden: vercreegen: MNW vercrigen betek. 1 (‘verkrijgen, verwerven (...)’), en een verzoek verkrijgen heeft als uitdrukkingsbetekenis ‘een verzoek ingewilligd krijgen’, maar hier is deze uitdrukking waarschijnlijk niet aan de orde: zie bij krijgen WNT I, 2 ‘iets aanvatten en tot zich nemen, voor de dag halen’; request-civiel: ‘verzoek om herroeping van een vonnis waartegen geen beroep, cassatie of verzet meer mogelijk is’. interineeren ‘bekrachtigen, ratificeren’; instrueren: WNT instrueeren betek. 2 (‘Als rechtsterm. Van eene rechtszaak. Haar voorbereiden voor de behandeling ter (openbare) terechtzitting.’). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    In het eerste fragment releveert Oem dat de Noord-Hollandse delegatie een request-civiel aanhangig maakte, omdat zij een ingebrekestelling door Dordrecht wilden laten opheffen (Q1) door het overleggen van een geldige machtiging van alle Noord-Hollandse steden (P1). P1 heeft derhalve instrumentele rol.
  De mits-frase is hier conjunct subject-subject.
In het tweede fragment heeft de mits.pp-constructie een comitatieve rol: de Grote Raad formuleerde hier, dat de bekrachtiging van het request-civiel van de Noord-Hollanders parallel met de nietigverklaring van de ingebrekestelling die geïnstigeerd was door Dordrecht en Zuid-Holland (Q2), tot logisch gevolg had dat de laatsten de gerechtelijke kosten moesten betalen (P2).
 De mits.pp-frase met P1 is conjunct subject-subject. Als begrepen subject van de mits.pp-frase met P2 (refunderende ende opleggende) fungeren: die van Dordrecht en Zuid-Holland, genoemd in de by-bepaling in de matrixfrase. De aansluiting van de mits.pp-frase met P2 is semi-conjunct.

    ‘[Bepaald wordt dat opkopers] op boedelveilingen niet mogen kopen tenzij bij voldoende borgstelling’

    Dit is een citaat uit een keur (tekstcat. A2) uit Amsterdam. In de editie BronnenAmst staat geen verdere informatie.
Woord: erfhuis: veiling van de inboedel van overledenen op verzoek van de erfgenamen (vgl : erfhuis houden), boelhuis.

    De keur bepaalt dat opkopers niet in erfhuizen mogen kopen dan (Q) onder voorwaarde dat ze voldoende borg stellen (P). De negatie-met-uitzondering nyet... dan impliceert dat het stadsbestuur ‘kopen in erfhuizen’ in beginsel niet toestaat. Bij de verlening van (beperkte) toestemming is P een voorwaarde.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Onlangs, namelijk op de vijfde van deze maand juni in het jaar 1516, stelden de heer van Montigny en de deken van Besançon, als afgezanten met dit doel gestuurd en gemandateerd door onze allergenadigste heer de koning van Castilië etc., de drie standen van het gewest Zeeland ervan in kennis, dat de Koninklijke Majesteit vernomen had dat mijnheer de bisschop van Utrecht vanwege zijn zwakke gezondheid met klem verzocht was afstand te willen doen van zijn rechten en zijn bisdom. Genoemde Koninklijke Majesteit had met sterke aandrang en de belofte van een grote som geld daar verder werk van laten maken en de genoemde heer van Utrecht onder druk laten zetten om te bewerkstelligen dat genoemd terugtreden zal geschieden ten gunste van mijnheer de admiraal Filips van Bourgondië, onder de conditie dat door genoemde Koninklijke Majesteit (naast de vervulling van andere financiële voorwaarden en bepalingen) aan de genoemde heer van Utrecht de som van achttienduizend goudgulden in contanten ter beschikking gesteld en betaald wordt, om daarmee een aantal huizen en forten vrij te kopen die toebehoren aan dat bisdom en door de genoemde heer van Utrecht uit nood met hypotheek belast zijn.’

    Dit citaat is ontleend aan een verslag van de bespreking van de Staten van Zeeland op 5 juni 1516 van het verzoek van de landsheer (Karel V) om een bijzondere bijdrage van 6000 goudguldens. Het verslag met het besluit over dit verzoek is vier dagen na de vergadering getekend door de koninklijke afgevaardigden Anton van Lalaing (heer van Montigny) en Jan Carondelet (deken van Besançon), die ter vergadering aanwezig waren. Het verslag valt in tekstcat. B. Karel V en met name zijn grootvader Maximiliaan van Habsburg (tot in 1515 Karels regent) vonden de bisschop van Utrecht (Frederik van Baden) een sta-in-de-weg voor de realisering van hun Bourgondische aspiraties (voor situatie Utrecht onder Karel V zie Fruin 1980 [1901]: 86-90). Dit citaat behelst de ter vergadering gegeven toelichting door de koninklijke afgevaardigden op het plan van de vorst om met de belofte van een zeer aanzienlijke som het aftreden van de bisschop te forceren ten gunste van een bepaalde opvolger, nl. Filips van Bourgondië (1464-1524), een zoon van Karels betovergrootvader Filips de Goede. De Staten van Holland en Friesland hadden al 12.000 goudguldens toegezegd, en Zeeland werd nu verzocht om de resterende 6.000 goudguldens bij te willen dragen. Woorden, vertaling: also: WNT alzoo betek. II.3 (‘als redengevend voegwoord’), zie ook Suppl. bij II.3 (‘zeer gewoon als aanhef in den considerans van wetten, plakkaten enz.’)_ also is in dit citaat niet gecorreleerd met soe; de erdoor ingeleide zin met bijzinsvolgorde is een gewone hoofdzin waarin also onvertaald blijft; zeere versocht was [...] te willen resigneren: vermoedelijk had Maximiliaan van Habsburg deze druk (waarvan Karel V nu werk maakt) al op de zittende bisschop uitgeoefend; versocht: WNT verzoeken betek. III. 6.a (‘eischen, vorderen, dwingend verlangen (...)’); costen: MNW cost I betek. 1 in combin. met 2; zulcx: verwijzend naar de reeds uitgeoefende aandrang om af te treden, waarvan Karel V verder werk maakt; vervolgen: MNW betek. II.A.1 (‘vervolgen, voortzetten, met iets voortgaan’); sollliciteren: MNW betek. 1 (‘het iemand lastig maken, iemand verontrusten (....) benauwen’_hier vertaald met ‘onder druk zetten’); neersticheyt: MNW nernsticheit betek. c (‘(...) aandrang, ijver waarmede men op het inwilligen van een verzoek aanstaat’); alsdat: WNT als IV betek. VII als expletief, m.n. VII.1 (‘met het verbindende voegwoord dat, in de vereenigde uitdrukking als dat, die niet meer beteekent dan het enkele dat, maar alleen strekt om dat voegwoord met sterkeren nadruk te doen uitkomen (...)’). Conditie: WNT bet 1 tweede streepje ‘financiële voorwaarde’.

    De koninklijke afgevaardigden hebben de Zeeuwse Staten meegedeeld dat Karel V de fungerend bisschop van Utrecht onder druk heeft laten zetten om, volgens ’s konings wens, af te treden ten gunste van een familielid, Filips van Bourgondië (Q), onder de voorwaarde dat de koning de bisschop onder andere achttienduizend goudgulden ter beschikking stelt om een aantal verpande kerkelijke onroerende goederen vrij te kopen (P). Het gaat hier om de wens van de koning, en hij is ook degene die de door de bisschop gestelde voorwaarde moet vervullen. Deze voorwaardelijke constructie is ingebed in het ruimere tekstverband waarin Karel V de fungerend bisschop van Utrecht onder druk heeft laten zetten om af te treden, om dit aftreden te presenteren als eigen wens, en om aan de vervulling van die wens een voorwaarde te koppelen. De voorwaarde is dus een door medewerkers van de koning bij de bisschop ‘ingefluisterde’ voorwaarde.
 De midts.pp-frase is semi-conjunct, want als subject wordt de koninklijke majesteit begrepen, die wel voorkomt in de eerdere tekst maar geen rol speelt in de direct hogere frase. Ter verduidelijking is in de midts.pp-frase toegevoegd de Agentieve by-bepaling bij derzelver Co. M.

    ‘Na deze handeling [de benoeming van Joris van Bredero tot opperbevelhebber van Rotterdam], trok de vorst naar ’s-Gravenhage met zijn hele gevolg. Toen hij daar aangekomen was, bepraatten de Kabeljauwen de vorst zo, dat hij genoemde Joris de Bastaard afzette en hem de sleutels van de stad Rotterdam ontnam. Ze gaven die vervolgens aan de heer Anthonis, bastaard van Brabant, de zoon van hertog Filips van Brabant; die werd tot hoofdman en opperbevelhebber benoemd tegen de zin van de vertegenwoordigers van Gouda en Dordrecht. Door laatstgenoemden werd intensief overleg met de vorst gepleegd en sterke aandrang op hem uitgeoefend om hun een andere stadhouder te geven. Er werden zoveel stappen gezet en onderhandelingen gevoerd, dat het gewest Holland, anders dan de strekking was van hun laatst verkregen privilege, het gezag van de vorst erkende onder het beding een akte te ontvangen waarin precedentwerking werd uitgesloten, hetgeen de onverminderde geldigheid op alle gebied van hun laatst verkregen privilege betekende; en dit was bedoeld om vrede in deze landstreek te verkrijgen. Zij stemden erin toe dat de vorst een bekwaam, neutraal persoon zou aanstellen als stadhouder, iemand die niet geboortig was uit dit gewest, opdat niemand zou kunnen zeggen: ‘Hij is van deze of die partij of groepering’. Zo heeft hertog Maximiliaan na veel adviesgesprekken en beraadslagingen daarover uiteindelijk tot stadhouder van Holland, Zeeland en Friesland benoemd de heer ridder Joost van Lalaing, heer van Montigny en Santes en ridder in de orde van het Gulden Vlies’

    Dit is een fragment van de zgn. Divisiekroniek, geschreven door Cornelius Gerardi Aurelius (Cornelis Geritsz. of Gherytsz. van Gouda > latinisering Goudanus > verdere latinisering Aurelius). Dit werk is een uit 32 deelbestanden (‘divisies’) bestaande kroniek van de geschiedenis van Holland binnen die van de wereld, vanaf de schepping. De kroniek valt in tekstcat. C. Het fragment betreft Holland in 1480. Holland, Zeeland en Friesland koesterden het Groot Privilege dat Maria van Bourgondië hun drie jaar tevoren had toegekend; dat beperkte de centralisatie van het bestuur door de hertog (zie o.a. Kennedy 2017: 81). Tegelijkertijd werd Holland geteisterd door conflicten tussen Hoeken en Kabeljauwen. Toen Maximiliaan van Habsburg in 1480 in Holland was, meldde zich de Hoek Joris van Brederode - tot het burgemeestersambt gestimuleerd door de met de Hoeken sympathiserende Hollandse stadhouder Wolfert van Borselen VI - bij hem met de sleutels van Rotterdam. De vorst had Joris nog niet bevestigd als bevelhebber van Rotterdam of hij werd teruggefloten door Dordtse en Goudse Kabeljauwse heren, vermoedelijk uitgewekenen. Zij verwachtten steun van Maximiliaan. Woorden, namen: prince: MNW prince betek. 1 (‘vorst, gekroond hoofd); hertoghe philips (van wie Anthonis de zoon is): het betreft Filips van Sint-Pol, van 1427 tot 1430 hertog van Brabant; contrarij: MNW contrarie I betek. 1 (‘tegenoverstaande, in strijd zijnde met iemand of vijandig staande tegenover iemand of iets.’); brieven: WNT brief betek. A.1 (met name het vierde streepje: ‘Eene bepaling met van duidt nader den inhoud aan. (...) brieven van (o.a.) convocatie, obligatie, octrooi, pardon, plakkaat, recommandatie, (...) _ in deze trant zie ik brieuen van preiudicie; WNT prejudicie betek. 1 (‘(...) van te voren gevormd oordeel (...)’)_ bij het streepje de vermelding: ‘in den handel bezigt men zonder mijn (uw enz.) prejudicie in den zin van ‘zonder dat het mij (u enz.) tot iets bindt of verplicht’, hetgeen wellicht is te verklaren uit de beteekenis ’zonder dat men ten opzichte van mij (u enz.) van te voren een oordeel mag hebben’; ‘brieuen van {nonpreiudicie}’: in de editie-De Hamer (2011) getranscribeerd als: brieven van (nonprejudicie), in de editie-Tilmans (2003) als: brieven van “nonprejudicie”; bevelen: MNW betek. 2 (‘opdragen, toevertrouwen, iemand de zorg voor iemand of iets aanbevelen’); privilegie: het in 1477 aan Holland, Zeeland en Friesland geschonken Groot Privilege waarmee hertogin Maria toegaf aan de wens de hertogelijke macht te begrenzen ten gunste van de erkenning van de vanouds bestaande lokale rechten van elk gewest; lalling: schrijfwijze meestal Lalaing. De diplomatische transcriptie van een scan van de facsimile is van mij.

    Holland, waar in dit verband Zeeland en Friesland bij gedacht moeten worden, deed iets wat niet direct strookte met het privilege dat hun kortgeleden was toegekend: het stelde zich onder het gezag van Maximiliaan van Habsburg zoals door deze gewenst was (Q), onder de conditie dat het een schriftelijke verklaring zou krijgen die precedentwerking van deze erkenning van Maximiliaans gezag zou uitsluiten (P). De rol van P is voorwaardelijk.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject is Holland, dat fungeert als subject van de direct hogere frase.

    ‘Heren schatbewaarders van de stad van Alkmaar, men draagt u op aan Jan Luytgensz. te betalen het bedrag van twaalf stuivers voor de reis naar Enkhuizen die hij in opdracht van de vroedschap van deze stad laatstleden zondag heeft gemaakt voor het afgeven van brieven aan meester Francois Coebel betreffende de vijftig voetknechten die de stad zou uitrusten; en als u deze betaalopdracht slechts [in de staat van uitgaven] opneemt, zult u deze uitgave goedgekeurd krijgen bij het opmaken van uw boekhouding. Opgesteld op deze pinksteravond van het jaar 1500 en zeventien door mij als burgemeester, Dirk Allertz.’

    Deze tekst is een opdracht van de burgemeester aan de schatkistbewaarders van de stad Alkmaar (tekstcat. B). Woorden, naam: Franchois Coebel: Frans Coebel van der Loo, vanaf 1513 Raad in het Hof van Holland, Zeeland en West-Friesland; ordene: MNW betek. 4. (‘regel (...) verordening.’). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift heb ik overgenomen van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar, bijlage stadsrekeningen.

    De burgemeester heeft hier in gedachten dat de goedkeuring van de uitgave in de boekhouding gerealiseerd wordt (Q) alleen al zodra de tresorier de betaalopdracht in de uitgavenstaat invoegt (P); in de door hem gegeven voorstelling van zaken volgt Q in de tijd min of meer snel op P en wordt door P getriggered. De volgorde is P-Q. De mits.pp-frase heeft een temporeel-momentane rol, die hier tegelijkertijd oorzakelijk lijkt te zijn. P is echter niet de feitelijke oorzaak van de fiattering van de boeken, daartoe beslist de burgemeester. We kunnen de rol van P daarom quasi-oorzakelijk noemen. Van de nageplaatste Q-frase valt op dat deze de rechte orde heeft. Syntactisch is de mits.pp-frase dus niet geïntegreerd in de Q-frase; bij syntactische integratie zou de volgorde sal men zijn (inversie).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw: begrepen subject zijn de aangesproken thesauriers, die in de direct hogere frase ook de rol van meewerkend voorwerp hebben.

    ‘Men draagt de schatkistbewaarders van de stad Alkmaar op om aan Peter Smit het bedrag van vijftig stuivers in handen te geven, omdat hij de drie klokken in de toren ingesteld en onderhouden heeft vanaf meiavond [de dag voor mei, 30 april] tot Sint-Jacobsdag [25 juli] laatstleden. En zodra zij deze betaalopdracht van ons [te bestemder plaatse] inleveren, zal men deze schatkistbewaarders goedkeuring verlenen voor hun boekhouding. Opgemaakt met de handtekening van de genoemde Peter Smit, de 26e juli van het jaar 1500 achttien.
Barthout Gherytz. X [als paraaf van Peter Smit]’

    Dit citaat bevat een betaalopdracht van de burgemeester van Alkmaar aan de thesauriers en is te rekenen tot tekstcat. B. Woorden, namen: overleveren: MNW betek. a en WNT betek. 1 en 2; passereren [passeren]: MNW betek. II.4, zie hier de 3de nv. (zoals in dit citaat denselven tresoriers) ter aanduiding van de persoon aan wie iets goed af gaat, en WNT passeeren B.IV.5, vandaar de vertaling ‘goedkeuring verlenen’; Barthout Gherytz was in 1518 burgemeester. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift heb ik overgenomen van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar, bijlage stadsrekeningen.

    De burgemeester stelt het zo voor, dat de goedkeuring van de boekhouding van de stedelijke thesaurier inzake de betaling van vijftig stuivers aan Peter Smit (Q) in de tijd min of meer snel volgt op de invoeging van de betaalopdracht in hun boekhouding, en daardoor als het ware veroorzaakt wordt (P). De mits.pp-frase heeft een temporeel-momentane rol, die hier tegelijkertijd oorzakelijk lijkt te zijn. De rol van P kunnen we daarom ook quasi-oorzakelijk noemen. De volgorde is P-Q. In de Q-frase valt op dat deze de rechte orde heeft: het subject men staat vóór sal, er is geen inversie (sal men).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als subject worden begrepen de personen aangeduid met denselven tresoriers, die de rol van meewerkend voorwerp hebben in de direct hogere frase.

    ‘Eerst en vooral zullen de rederijkersbroeders van de kamer Pax Vobis recht houden op hun identiteit en handelwijzen die berusten op hun statuten en ordonnanties, in overeenstemming met de oude rechten die zij op grond daarvan hebben en die zij tot op de dag van vandaag uitgeoefend hebben. Daarbij blijven zij zeker ook in het bezit van hetzelfde recht op een plaats bij het altaar en in de kapel van Pax Vobis als andere gildebroeders en gildezusters van dat gilde, onder de voorwaarde dat zij voor hun intrede en voor hun begrafenis 12 Parijse schellingen hebben te voldoen en die betalen, ten bate van het altaar en de eredienst die men daar zal houden.’

    Het citaat komt uit een keur (tekstcat. A2) voor de rederijkers in Oudenaarde. Het plaatselijke rederijkersgezelschap Pax vobis is de stedelijke overheid komen verzoeken om instelling van een wettelijk gilde, om een juister kader te hebben voor zijn godsdienstige activitieiten in de kapel van Onze Lieve Vrouwe Presentacie. Het stadsbestuur gaat akkoord en stelt een keur op voor het nieuwe gilde. Het citaat gaat in op een overgangsbepaling daarin voor de bestaande leden van Pax Vobis. Woorden: doghen: WNT doogen en MNW dogenII: betek. ‘lijden’ dulden’ maar (uniek vb) volgens WNT ook ‘onderworpen zijn aan zekere (on)kosten’.

    De toezeggingen aan de bestaande leden van de rederijkerskamer zijn zo gedetailleerd, dat het stadsbestuur hier wel verzoeken van deze leden in het oog moeten hebben gehad, waarvan de inwilliging met een conditie gepaard kan gaan. De bestaande leden behouden onder andere hun vanouds geldende recht op een plaats bij het altaar en in de kapel waarvan het onderhoud wordt bekostigd door de rederijkers, zoals leden van het nieuwe gilde die ook zullen hebben (Q), onder de voorwaarde van betaling voor intrede en begrafenis.
 De mids.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject van de mids.pp-frase zijn de bestaande leden van de rederijkerskamer, die ook begrepen onderwerp zijn van behaudende in de direct hogere frase.

    ‘De belangrijkste tolwachten in ons gewest Zeeland zijn Iersekeroord, Honte [d.i. Westerschelde], Middelburg, Arnemuiden en Veere, en degenen die vanuit zee stroomopwaarts of stroomafwaarts de Honte willen bevaren, die zullen aan hun verplichtingen voldoen door zich kenbaar te maken en tol te betalen bij de tolwacht van de Honte; tenzij zij, varend vanuit zee landinwaarts, met zo’n storm en noodweer te maken hebben, dat het voor hen niet doenlijk is om zonder risico bij het tolhuis op de Honte te komen en dat de tolwacht ook niet met zijn boot bij het schip kan komen - dan zal de schipper namelijk, mits hij een herkenningsteken naar buiten steekt, zonder sanctie verder naar Antwerpen mogen zeilen, maar daar zal hij een vracht niet in kleinere verkoopklare delen verdelen voordat hij de tolwacht van de Honte de genoemde specificatie opgegeven en hem de tol naar genoegen betaald zal hebben, op straffe van de genoemde verbeurte [van zijn schip]. En als de schipper onder het voorwendsel van deze bepaling enig bedrog of vergrijp pleegt door langs te zeilen terwijl hij wel voor anker zou kunnen gaan, dan zal dat geschieden op straffe van verbeurte [van zijn schip], zoals hiervoor uiteengezet.’

    Dit citaat is ontleend aan het begin (derde alinea) van de ordonnantie op de frauden, uitgevaardigd in Mechelen op 19 november 1519 door Karel V. Het valt dus in tekstcat. A2. In het direct voorafgaande staat het doel van deze ordonnantie, namelijk de (weder)invoering van het gebruik dat koopvaarders bij een van de tolwachten hun in- en uitgaande goederen specificeren en op grond van de geldende tarieven daarvoor in- of uitvoerrechten betalen. Woorden: hanteren: MNW betek. II.b.4; wachten: WNT wacht I:5.c.α. (‘Controlepost tegen het ontduiken van tollen. (...)’); Houte: VMNW Honte, betek. 1 (‘ belangrijkste vaargeul in de Westerschelde’); aenspreken: MNW betek. I.2 (‘het woord tot iem richten’ ); teycken: MNW teken: betek. 3, derde streepje (‘ Ook herkenningsteeken, sein’) in combinatie met betek. 10 (‘ teeken, wenk (...) “een zichtbaar teeken als sein”(...)’); uutstekende: MNW utesteken, betek. A.I.3. (‘Uitsteken, vooruitsteken, naar buiten steken’) b (‘een voorwerp, uitsteken, in de hoogte brengen of vooruitbrengen’); last: VMNW last betek. 1.3; breken: MNW betek. I.1.g (‘ in het klein verkopen, smaldelen’ ); rebellicheyt: MNW rebellicheit betek. 1. Volgens vermelding van de editeur is de tekstweergave van deze ordonnantie gebaseerd op het zgn. Vaartboek Gent; dit is een bundel ordonnanties van o.a. Karel V in afschriften, gemaakt rond 1550 (p.c. medewerker Gents Archief). Een licht afwijkende tekstweergave is gebaseerd op een afschrift van latere datum, 1582 (TolIersekeroord 102). De oudere en jongere versie verschillen hier en daar in spelling (bijv. resp. Yersickeroort - Iersickeroort, Middelburg - Middelburch, Armuden - Arnemuyden, uuter - uuytter, doendelick - doenlick, ware - waere, peryckel - pericule, tolhuys - tolhuus, mids - midts), maar ook interessant is het verschil tussen de mids.pp-frasen met P1 die samenhangen met die zullen volstaen (Q1-frase). In het oudere afschrift luidt de mids.pp-frase: mids aensprekende ende verthollende op de wachte van der Houte [Honte]. Mids wordt gecomplementeerd door twee pp’s. Maar in de versie gebaseerd op het jongere afschrift van 1582 staat een met +[Inf + pp]-frase: met aan te spreken ende verthollende op de wachte van de Honte. Niet bekend is via welke tussenstap(pen) de afschrijvers van mids aensprekende tot met aan te spreken zijn gekomen; ik heb de manuscripten niet gezien. Verschillen de twee verwoordingen naar betekenis? Nee. Ik vermoed dat volstaan mits + pp en volstaan met + Inf of pp niet altijd semantisch van elkaar verschilden, en dat er evenmin altijd een principieel onderscheid was tussen een pp en een infinitief als die samen het complement van mits vormden.

    Koopvaarders die de tolwacht op de Honte naderen, handelen correct (Q1) door zich te melden en na opgave van hun waren de verschuldigde tol te betalen (P1). Q1 noemt het streven van de vrachtvervoerder, P1 het middel ter realisering van dat doel. De rol van P1 is dus instrumenteel. In het tweede deel wordt gesteld, dat ingeval storm en noodweer het de koopvaarder onmogelijk maken het tolhuis op de Honte te bereiken, het hem toegestaan is direct door te varen naar Antwerpen (Q2), op voorwaarde dat hij iets naar buiten steekt waaraan de tolwachter hem kan identificeren (P2). De rol van P2 is conditioneel. In het direct volgende staat dat dat de koopvaarder bij aankomst in Antwerpen de tol op de Honte alsnog moet betalen, voordat hij ook maar begint met het verhandelbaar maken van zijn waren.
 Beide mits.pp-frasen zijn conjunct subject-subject. Het subject van de mits.pp-frase met P1 wordt begrepen als de schippers die de Honte willen bevaren; zij zijn ook het subject van de direct hogere frase die betrekking heeft op hun correcte handelen. Het begrepen subject van de mits.pp-frase met P2 is de schipper die in vliegende storm landinwaarts vaart; hij is ook het subject van de direct hogere frase, waarin staat dat hij zonder sanctie eerst naar Antwerpen mag doorvaren.

    ‘De schout, burgemeesteren en schepenen van deze stad zijn ter dege en volledig op de hoogte gesteld dat ene Jan Peterz. de schoenlapper naar zijn eigen bekentenis een tijd lang in zijn huis zijn bier gedronken heeft uit niet geijkte en niet geregistreerde vaten (ook nog eens aanmerkelijk groter dan de norm) en zo de belastingen van deze stad grote schade heeft berokkend, en dat hij deze handelwijze zou voortzetten indien hiertegen niet op tijd een maatregel genomen zou worden. En omdat dit een misdaad is die men, om navolging te voorkomen, niet mag tolereren noch mag laten lopen zonder een zware straf als voorbeeld voor alle anderen, hebben de heren stadsbestuurders, die desondanks sterker geneigd zijn tot medelijden dan tot de gestrengheid van het recht, op grond van uitvoerig beraad hierover genoemde Jan Peterz. vanwege de vermelde afkeurenswaardige en misdadige handelwijze verbannen, en zij verbannen hem bij deze uit de stad Alkmaar en haar rechtsgebied, waaruit hij vóór zonsondergang moet vertrekken, en waar hij niet terug mag komen als hij niet eerst Onze Lieve Vrouwe te ’s-Gravezande bezocht heeft en daarvan een betrouwbaar bewijs meebrengt. [Dit] op straffe van verbeurte [van zijn goed] en te verwachten zwaardere straf. Opgemaakt zoals hiervoor.’

    Dit citaat omvat het vonnis (tekstcat. A1) ‘Die correcxie van Jan Peterz. scoenlapper’, gedateerd 2 mei 1520 en ingeschreven in het zgn. Correctieboek van het Alkmaarse schepengerecht. De bieraccijns was een belangrijke bron van inkomsten van de stad; ontduiking ervan werd bestraft. Woorden, vertaling: correcxie: MNW correctie betek. 1(‘de eig. bet. is verbetering, doch het woord wordt gewoonlijk euphemistisch gebruikt in de bet. straf voor het plegen van een misdrijf’); zeekere: MNW seker I, betek. II.4; rigore: WNT rigeur I, betek. 1, vaak in combinatie met bijv. des rechts, van Justicij; famose: WNT fameus betek. A.3 in combinatie met A.4; narre: in de Pdf van het Correctieboek wordt de betekenis ‘pesterij’ voorgesteld, die zal berusten op MNW narre II betek. 1 (‘Zot, gek, dwaas, onwijs._Ook als znw. Een zot, een dwaas, een gek’)_ maar waarschijnlijker is dat narre hier verband houdt met WNT naarheid I, betek. 2 (‘akeligheid, afgrijselijkheid’[etc]); beschijn: WNT betek. ‘bewijs’. Lezing van dan in plaats van dat (vóór rigore van justicie) berust op een vergelijking van dit vonnisblad met de twee eraan voorafgaande; in blad 8 staat bijv.: (...) die heeren ende gerechte deser stede meer geinclineert ende genegen zijnde tot bermherticheyt dan tot strenge rigore van justicie (...)_ de vertaling van heeren in dit citaat met ‘stadsbestuurders’ berust ook op deze vergelijking: heeren lijkt in dit citaat een verkorting van heeren ende gerechte; Actum als voren: duidt erop dat de datering, ondertekening en zegels dezelfde zijn als in het voorafgaande vonnis (eveneens gedateerd 2 mei 1520). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie heb ik, met een enkele wijziging, overgenomen van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar.

    Burgemeesteren, schout en schepenen verklaren dat zij de schoenlapper die de regels voor ijking en registratie van vaten bier overtreden heeft en zo de stedelijke belastingen schade heeft berokkend, verbannen uit de stad en het rechtsgebied Alkmaar (Q). Zij doen dat op grond van uitvoerig beraad (P). De rol van P is motiverend (in casu grondaanduidend).
 De mits.pp-frase omvat een onpersoonlijke passieve constructie (hier op wel ende in’t lange gedelibereert zijnde) die noch een uitgedrukt noch een begrepen onderwerp heeft. De mits.pp-frase is dus niet conjunct of semi-conjunct, en naar de definitie van Hermkens & Van de Ketterij (1980) ook niet absoluut. Toch is een categorisering als absoluut verdedigbaar: het ontbreken van grammaticale banden naar buiten toe komt neer op ‘losgemaakte’ status, dat wil letterlijk zeggen: absoluut. De definities van Hermkens & Van de Ketterij (1980) passen eenvoudig niet op een pp van een onpersoonlijk passief. Uit het direct voorafgaande is wel duidelijk door wie er uitvoerig beraadslaagd is, nl. door de schout, burgemeesteren en schepenen, auteurs van het vonnis, zelf.

    ‘Schout, burgemeesteren en schepenen van de stad Alkmaar hebben zich ter dege en volledig geïnformeerd over de metselaarsweduwe Aaf Marten Janszoon, die meermalen in de parochiekerk en op straat door onjuiste denkbeelden bevangen is geweest en zich daarbij tegenover bepaalde personen van Claes oom Peterszoon, Philips Roucxzoon en Andreys zoon van Peter Zell teugelloos heeft gedragen door ze op schandelijke wijze aan te spreken en in verlegenheid te brengen, met als reden dat ze niet ten volle uitbetaald zou zijn inzake het loon dat door haar man tijdens zijn leven verdiend was met werk aan het pand van de oude schuttersdoelen in deze stad, ofschoon het tegendeel het geval is, volgens bewijs hiervan verkregen’

    Dit citaat omvat een vonnis in het zgn. Correctieboek van het Alkmaarse schepengerecht, waarin alle gevelde vonnissen genoteerd werden. Het vonnis valt in tekstcat. A1. Van de vrouw wordt gezegd dat ze haer selver geabuseert heeft zowel in de kerk als op straat. Van abuseeren geeft het WNT als betek.: A ‘misleiden’; en B (in reflexief gebruik, hem/zich abuseeren) ‘in de war raken’_hierbij wordt slechts één voorbeeld gegeven, uit Brugge, luidende ‘My abuseric van wondere’ (‘ik ben in de war van verwondering’); onder B staat bij een streepje geabuseerd: maar de daar genoemde voorbeelden zijn niet wederkerend, dit zijn transitieve gevallen in passief perfectum, en geabuseert kan hierin ook als bijvoeglijk naamwoord gezien worden. Als derde, hier vermoedelijk meest passende, hoofdbetekenis noemt het WNT betek. C ‘dwalen’_ geabuseerd kan natuurlijk ook een vorm zijn - perfectum - van dit intransitief gebruikte werkwoord: ‘in de war geraakt’, hier vermoedelijk eufemistisch gebezigd. De situatie is dat de weduwe woedend is op drie met name genoemde personen, omdat die haar naar haar mening financieel tekortgedaan hebben. Ze heeft tegenover die personen getoond alle ongeregeltheyt, d.w.z. een en al teugelloosheid (zie WNT ongeregeldheid betek. 2a), is alle perken te buiten gegaan door ze op schandelijke wijze (spijtelijcken, zie WNT spijtig betek. I.3_bij de Afl. staat spijtiglijk (‘doorgaans vervormd tot spijtelijk’) aan te spreken en confuselijcken aan te spreken (zie WNT confuus betek. A. 3 en confuselijc ‘beschaamd makend, beschamend, schandelijk’, en MNW confuselike betek. 2), d.w.z. in verlegenheid te brengen. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift heb ik overgenomen van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar.

    Schout, schepenen en burgemeesteren zijn erover geïnformeerd dat de weduwe van een metselaar zich meermalen teugelloos en lasterlijk gedragen heeft (Q) door op hinderlijke wijze bepaalde personen op straat aan te spreken en het hen lastig te maken omdat een deel van het loon van wijlen haar man haar niet uitbetaald zou zijn (P). Q duidt op een bepaalde, door het schepengerecht als negatief gekwalificeerde opzet van deze vrouw en P noemt de concrete handelingen waarmee zij die opzet gestalte heeft gegeven. P heeft derhalve een instrumentele rol.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject is de weduwe, die ook fungeert als subject van de direct hogere zin.

    ‘Akte inzake de bede van 68.000 gulden: toegestaan gekoppeld aan de uitgifte van erfelijke rentebrieven waarvoor jaarlijks in totaal 4250 gulden aan rente betaald moet worden, af te lossen samen met de vervallen renten op de 16e penning uiterlijk na acht jaren vanaf de uitgifte; voor de tijdens de looptijd vervallende renten stemmen de Staten in met een begrotingspost van 20.000 gulden ineens, waarvoor dekking te vinden is door heffing van een grondbelasting over de volle landoppervlakten van 2 groten Vlaams in het eerste jaar van de acht en 1 groot Vlaams in de volgende zeven jaren die samen met [de heffing voor] de gewone bede geïnd moet worden.’

    De tekst van dit citaat is in de 17e eeuw als samenvatting geplaatst op een afschrift (vermoedelijk van een eerder afschrift) van de originele akte (die laatste is in 1940 door oorlogshandelingen en de resulterende stadsbrand van Middelburg verloren gegaan). Tekstcat. is B. Gekozen is voor de datering ‘1523/17e eeuw’, en ook voor plaatsing van dit fragment in de collectie van T02, omdat het voor de hand ligt dat de auteurs zich in hun samenvatting van deze ingewikkelde akte hoogstwaarschijnlijk niet ver verwijderd hebben van de tekst van 1523. In de eerste woorden van deze samenvattingstekst is een fout gemaakt: het zou zijn gegaan om 68.000 ponden, terwijl het volgens de tekst zelf guldens waren. Verder wordt in de aanduiding van de grondbelasting geen oppervlakte-eenheid genoemd waarvoor jaarlijks het bedrag van 2 resp. 1 groten Vlaams geheven zou gaan worden (het ging om een belasting per gemet - maar misschien was dat een evidentie).
 Tot goed begrip van de ingewikkelde financiële constructie het volgende. Landvoogdes Margaretha van Savoye heeft de Staten van Zeeland verzocht om 68.000 gulden van de beden die haar voor de periode van de komende acht jaren al waren toegestaan, vervroegd aan haar ter beschikking te stellen, zodat zij een minder gunstige particuliere lening kan aflossen; zij zal het bedrag in acht gelijke porties in mindering brengen op de genoemde jaarlijkse Zeeuwse bedebetalingen. Dit kost de Staten dan uiteindelijk niets extra’s aan kapitaal, maar ze moeten de som per direct ophalen door het uitgeven van rentende obligaties tot dat bedrag met een looptijd van acht jaar, zoals de landvoogdes heeft voorgesteld, en daarvoor zullen ze de obligatiehouders (Zeeuwse edelen en kooplieden) behalve de hoofdsom - die ze kunnen terugbetalen omdat de beden over acht jaar gaandeweg juist met dat bedrag verminderd worden - jaarlijks ook rente moeten betalen ‘op de 16e penning’ (6,25 %). Deze rentelasten zijn wél een extra uitgave voor de Staten (met name na het eerste jaar, als het totaal van de hoofdsom nog uitstaat), en daartoe moet er gedurende de acht jaar van de looptijd een nieuwe grondbelasting geheven worden.
Woorden: bij der breede: ‘gebaseerd op de volle oppervlakte’, dus niet alleen maar op de grof genomen (in feite kleinere) oppervlakte die administratief ooit genoteerd was op ’s Graven Steen in Middelburg (grafelijke zetel), en waarover normaal de belasting betaald (geschoten) werd. ‘Steen schietend’ is dus grof en krap berekend, en het feitelijk aantal gemeten van een perceel was hoger (Van Steensel 2010: 102) en MNW schieten betek. 8, derde streepje (‘ook vindt men schieten herhaaldelijk in de bet. omslaan in eene belasting; aanslaan in de kosten van iets.’). Ander woord: verloop: interest van geld, verval van rente, die nog niet betaald is, rente tijdens looptijd.)

    Het opschrift van de akte beschrijft dat de Staten de voorziene uitbetaling van zekere rentelasten zullen dekken (Q) door het middel van heffing van een grondbelasting voor de tijd van acht jaar, in het eerste jaar een hogere dan de volgende zeven jaren (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: begrepen onderwerp zijn de Staten, die de belasting gaan heffen, en die zijn ook het begrepen onderwerp van de direct hogere infinitief-frase te vinden.

    ‘Voorts: vanaf nu kan niemand van buiten tot het gilde toetreden als hij niet om te beginnen poorter is en van goede naam en faam en in staat alle werk te doen, en niemand van buiten kan tot het voornoemde gilde toetreden als hij niet voor zijn intrede ten voordele van het genoemde gilde 3 schelling 4 groten betaalt, met dien verstande dat de hier geboren poorters zelfstandige ambachtslieden zullen zijn tegen betaling van een pond was, of 12 groten in plaats daarvan.’

    Dit citaat omvat art. 40 van de ordonnantie (tekstcat. A2) voor het Sint-Jansgilde van de dragers in Middelburg; op 5 sept.1523 presenteerde het stadsbestuur deze ordonnantie, omdat de verhouding tussen kooplieden en vervoerders in de praktijk regulering behoefde. Dragers: deze term heeft vaak betrekking op bierdragers of op dragers van een baar bij begrafenissen, maar gezien de context slaat dragers hier vermoedelijk op transporteurs van allerlei in- en uit te voeren waren. Woorden: poorter: niet iedere Middelburger was poorter; diverse knechts bijv. niet; poorterschap kon gekocht worden (zie bijv. BronnenAmst dl. 1: XXIIIv); dairvooren: WNT Voor II B 9 c ‘in plaats van’.

    In Middelburg geboren poorters zullen (bedoeld zal zijn: na hun leertijd) zelfstandig gildelid kunnen zijn (Q) als ze een pond was of vervangend relatief laag bedrag betalen (P). Het stadsbestuur heeft hier het belang van in Middelburg geboren poorters voor ogen. De rol van P is conditioneel.
 De mits.pp-frase is conjunct, subject-subject.

    ‘[...] hebben wij ons opgemaakt voor de reis onder escorte van ongeveer 30 mannen tegen een passend bedrag; al observerend begeleidden zij ons in geordende opstelling, in goede wapenrusting en voorzien van geschut. Toen deze rovers dat zagen kwamen ze wel in onze buurt, maar ze vielen ons niet aan. Zo kwamen wij vanaf de Gulperberg twee flinke mijlen verder om ongeveer twee uur na de noen heelhuids in de stad Aken aan, waar we naar de herberg De gulden arend gingen. Daar boden we onze begeleiders een rijk onthaal, waarbij we hun uiteraard het loon uitbetaalden dat zij bedongen hadden.’

    Dit is een citaat uit een reisverhaal met als uitgebreide titel Bedevaart naar Jerusalem volbracht en beschreven in het jaar 1525, door meester Arent Willemsz., barbier tot Delft in Hollant. Het werk beschrijft een pelgrimstocht van Delft naar Jeruzalem via Venetië, Cyprus en Jaffa, en terug. Het fragment is ontleend aan het eerste hoofdstuk, waarin de pelgrims naar Keulen reizen. Het verhaal valt in tekstcat. C. Datering: of het door Gonnet getranscribeerde handschrift uit 1525 stamt, is niet bekend; de woorden en beschreven in het jaar 1525 in de uitgebreide titel suggereren dat dat zo is. Er hebben allerlei mensen aan de tekst gewerkt, Willemsz zelf corrigeerde en plaatste aantekeningen. De bedevaart in het verhaal lijkt in de jaren voorafgaand aan 1525 werkelijk te hebben plaatsgevonden: niet alleen gaat de editeur blijkens het voorwoord uit van een feitelijk plaatsvindende bedevaart in 1525, ook komt de reisbeschrijving van Willemsz op veel plaatsen in detail overeen met het verslag van één van zijn reisgenoten, de Gorkumse priester Jan Govertz (Govertz 2016 [1525]). In de tekst van Willemsz zijn ook gedeelten verwerkt van andere verslagen van Jeruzalemreizen; de editeur noemt o.a. een oudere reisbeschrijving uit 1518 van de heilige plaatsen waar Jezus geleden zou hebben (blz. LXXXIIv en LXXV) en een handleiding met reisinformatie voor Jeruzalemgangers. In het aan het corpusfragment voorafgaande stuk tekst staat dat de reizigers in Maastricht lastiggevallen zijn door een groep rovers; ter bescherming op het eerste stuk van de reis vanaf Maastricht organiseren ze daarom een gewapende escorte. Woorden: snaphaan: WNT snaphaan I betek.1 (‘vrijbuiter of roover te paard’); gheweer: MNW gewer > geware I betek. 1 (‘oplettend, opmerkzaam (...)’); propere: MNW proper betek. I. 3, in combinatie met WNT betek. A.3 (‘gepast, behoorlijk, redelijk (...)’); in der oorden: MNW ordene betek. 1 (‘orde, rangorde (...)’) in combinatie met WNT orde betek. 2 (‘wijze waarop iets gerangschikt wordt, regelmatige opstelling; inzonderheid in toepassing op de opstelling van legerscharen (...)’; guet: naar behoren; tcyer: MNW siere II betek. 2 (‘enen goede, blide siere doen, iemand goed onthalen’); op tellende: WNT optellen > tellen I betek. II.A.6 (‘van geld: ‘neerleggen, neertellen; vandaar ook, zonder dat aan eig. tellen wordt gedacht: storten’).

    In de herberg trakteerden de bedevaartgangers hun beveiligers op gulle wijze (Q), waarbij ze vanzelfsprekend ook het loon uitbetaalden dat afgesproken was (P). De rol van de mits.pp-frase is hier een comitatieve. De inhoud ervan ‘begeleidt’ de mededeling over de traktatie op een wijze die specifiek aangeduid wordt door mits. De goede maaltijd in de herberg was een passende afsluiting van de veilige reis onder bescherming van het ingehuurd escorte, maar bij de afrondende bijeenkomst hoorde - niet te vergeten - natuurlijk ook de betaling. Het is juist dat aspect dat we opvatten als de betekenis van het comitatieve mits. In deze interpretatie duidt mits.pp P aan dat P op dit punt in de tekst bedacht moet worden als volgens de schrijver vanzelfsprekend horend bij een stand van zaken die uit de tekst gereconstrueerd kan worden (Q), hier dus bij de genoeglijke slotbijeenkomst in de herberg.
Bovenstaande interpretatie en vertaling van mits is duidelijk anders dan het in de woordenlijst van de editeur genoemde ‘nadat’ (betekenissen van mits die de editeur in zijn woordenlijst opneemt, zijn ‘nadat’, ‘benevens’ en ‘uit hoofde van’ - zie Willemsz 1884 [1525]: 367). Maar van een natijdige betekenis van mits is in de historische literatuur noch in de historische woordenboeken sprake.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject zijn de bedevaartsgangers (wij), die ook het onderwerp zijn van de direct hogere frase.

    ‘Aantekening. Hierna kwamen alle collegiale genootschappen [het koor binnen] in hun allerkostbaarste gewaden met waardige versierselen, met zilveren schotels, schalen en kannen en ook met kostbare gouden vaten [...] En elk college bleef geknield voor het heilig sacrament, waarbij ze beurtelings een helder eenstemmig, gregoriaans genaamd gezang moesten uitvoeren, naar gelang van de aard van het college Tantum ergo sacramentum of een ander, soortgelijk gezang.’

    Dit citaat komt uit een ander hoofdstuk van het boek over een bedevaart naar Jeruzalem, getiteld: Hier na soe volghet die maniere der Veneetcianen ommeghanck die welke ghehouden wert opten heiligen sacraments dach ende sal schoen sijn om lesen. Tekstcat. is C. Situatie: de groep pelgrims is op Sacramentsdag in Venetië en mag, in het koor van de kerk gezeten naast de aanzienlijken, toeschouwer zijn van een onderdeel van het ritueel, nl. de passende gezangen als opmaat voor de processie. Sacramentsdag, de tweede donderdag na Pinksteren, is het feest van Corpus Christi, waarop de katholieken Christus’ aanwezigheid vieren in brood en wijn tijdens de eucharistie. Woorden: nota: WNT nota I betek. 1 (‘aanteekening (...)’) _ Nota komt maar liefst 141 maal voor in deze reisbeschrijving; collegien: WNT college betek. 1 (‘(...) gilde’) _ maar in dit hoofdstuk duiden ‘gilde’ en ‘college’ twee verschillende groepen aan: een genootschap van ambachtslieden resp. kerkelijke broederschap, in het direct voorafgaande staat bijv.: (...) alle die ghildens van die stadt ende alle die collegien quamen den thoorn in op dat hooch choer; pose: WNT poos I: betek. II.4 (‘(...) beurt, werkbeurt (...)’) en woordenlijst editeur: pose: betek. ‘een oogenblikje, bij beurten’; luter: MNW luter I betek.1 (‘helder, zuiver, louter, onvermengd, zuiver van gehalte’); discant: MNW: betek. 1 (‘de bovenstem in den zang (...)’); simpelsanck: MNW simpelsanc betek. 1 (‘eenstemmige zang’)_ woordenlijst editeur: ‘gregoriaansch gezang [etc.]’); na dat: MNW nadat betek. II. 3 (‘(...) naarmate (dat), naar gelang (dat), al naar dat, naar (...)’); Tantum ergo sacramentum: eerste woorden van een in de katholieke kerk tijdens de aanbidding van het heilig sacrament gezongen hymne (tekst Thomas van Aquino, ong. 1264).

    Leden van alle genootschappen bleven geknield voor het Corpus Christi (Q), waarbij ze volgens het ritueel per groep beurtelings een eenstemmig gezang zoals Tantum ergo...zongen (P). De rol van P is comitatief. Uitgaand van Overdiep is de basisbetekenis van een pp-constructie die van een bij-omstandigheid (§2.9.1). Het verzwarend voegwoord mits voegt daaraan in de comitatieve rol de extra betekenis toe dat P een vaste, vanzelfsprekende handeling is bij een stand van zaken die uit de tekst te reconstrueren is, hier de rituele binnenkomst met knielen voor het Corpus Christi (Q). De groepen kwamen binnen in schitterend voorkomen en knielden plechtig neer voor het Corpus Christi; de daarbij geboden zang maakte naar de beoordeling van de schrijver een vanzelfsprekend onderdeel uit van dat geheel.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen elcke collegie, dat ook fungeert als onderwerp van de direct hogere frase.

    ‘De 25ste dag van augustus was de heer van Gazara ook in Jeruzalem aanwezig en onze patroon ging hem samen met de kloostervoogd wederom verzoeken om bescherming voor de reis, die volgens hen geregeld zou worden als zij samen een overeenkomst zouden opstellen, waarbij de Turken een som penningen moest worden toegezegd bovenop wat voorgeschreven en gebruikelijk was. Hiermee brachten ze de dag door. En in de ochtend van de volgende dag begaven wij ons weer naar het klooster op de berg Sion en brachten daar onze geweven kleden en leren hoofdkussens’

    Dit citaat komt uit het hoofdstuk Hier na volghet onse laetsten ende derden inghanck des tempels van calvarien daer ic in verclaren sal bijsondere van die creatie der ridderen ende sal lustich sijn om lesen, opgenomen in het verhaal over een bedevaart naar Jeruzalem. Het gaat over het derde en laatste bezoek van de bedevaartgangers aan de Heilig Grafkerk. Tekstcat. is C. De gebeurtenis speelt zich af nadat de pelgrims de kerk bezocht hebben en de ridderslag hebben aanschouwd). In het citaat staan zij op het punt uit Jeruzalem de terugtocht te ondernemen naar de havenstad Jaffa, maar in verband met rovers onderweg kan dat niet zonder bescherming. Daar wordt om gevraagd bij de Turkse stadhouder van Jeruzalem (de stad maakte sinds 1516/1517 deel uit van het Osmaanse rijk). Woorden, namen: heer van gazara: Gazara lag tussen Jeruzalem en Jaffa; de ‘heer van Gazara’ was in de beschreven tijd de Turkse stadhouder van Jeruzalem en omstreken; guardiaen: MNW gardiaen betek. 1 (‘(...) overste der kloosters van bepaalde orden (...)’) en Van Dale gardiaan betek. ‘overste van een fransiscanenklooster’_ in dit citaat betreft het de overste van het klooster dat blijkens de laatste zin hun steunpunt in Jeruzalem was; patroon: MNW patrone betek. 1 (‘beschermheilige, patroon_ de patroon is in dit citaat de in Venetië gecontracteerde reisbegeleider; gheley: MNW geleide betek. 4 (‘bescherming op een tocht, op eene reis. (...)’); maeckten: MNW maken betek. I.4.a, derde streepje (‘van geschreven stukken, wetten enz. Maken, opstellen’).

    Voor het mits dat + Vf-voorkomen en het mits.pp-geval geldt het volgende. De bescherming voor de reis waar de patroon en de kloostervoogd bij de Turkse stadhouder om verzoeken, zou er naar hun zeggen komen (Q1), als zij ter zake een contract met de stadhouder zouden opstellen (P1). P1 heeft daar dus de rol van voorwaarde. Bij dat schriftelijke contract (Q2) zouden ze beslist ook een bepaalde som geld boven het reguliere bedrag moeten beloven (P2). De extra betaling P2 komt bij Q2 als een noodzakelijk element: naar het oordeel van de deskundige patroon en kloostervoogd was het absoluut noodzakelijk dat de financiële gunst in een comitatieve rol het voor te leggen contract zou vergezellen, zo meldt Willemsz.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want patroon en kloostervoogd worden begrepen als het subject van het beloven van de extra betaling, en zij zijn ook subject (sij) van de direct hogere frase. Dat de betaling wellicht uiteindelijk ten laste kwam van de patroon-reisleider alleen, doet niet af aan het feit dat hij en de kloostervoogd tezamen de onderhandeling met de Turkse stadhouder tot een goed einde gingen brengen.

    ‘[...] en daarop is in de vroedschap besloten dat wij met een flinke groep personen naar Geertruidenberg zullen reizen om met de afgevaardigden [van de Staten van Holland] te overleggen over een verlaging van de reguliere bede van 100.000 naar 70.000 pond, waarmee wij dan zullen instemmen op voorwaarde dat wij voor de tweede helft van het aandeel van deze stad vrijstelling krijgen en wel voor vier jaar en 8 termijnen. En ingeval wij dat niet bereiken, zullen wij daarvan wederom verslag doen. Verder is er [in de vroedschap] mee ingestemd, dat wij onze genadige vrouwe driehonderd gulden zullen toestaan, onder de voorwaarde dat wij alle genoemde bedragen aan bedegeld in contanten zullen mogen voldoen volgens de regel die geldt tussen kooplieden, [dus] op de vervaldagen; met dien verstande dat wij eerst en vooral de garantie moeten hebben dat het privilege van de veertigen gehandhaafd wordt, dat de kwestie rond de tol voor Arnemuiden opgelost wordt en dat men bereid is een voorziening te treffen ter verbetering van de slechte staat van de IJssel evenals van de school. En [er is mee ingestemd] dat wij de aan het gewest verschuldigde landrente overeenkomstig de desbetreffende akte zullen aflossen tegelijk met de penningen van de bede.’

    Dit citaat komt uit een resolutie van de vroedschap van Gouda d.d. 3 oktober 1526, tekstcateg B.
Landvoogdes Margaretha van Oostenrijk heeft de Staten van Holland gevraagd om extra bedegelden, omdat Karel V geld nodig heeft, o.a. voor de oorlog met Frankrijk. Ruim een jaar lang is de hoogte en de aard (regulier of extra) van het bedebedrag strijdpunt geweest tussen de steden in de Staten en vertegenwoordigers van Margaretha. Uiteindelijk luidt het verzoek van de landvoogdes aan Holland om zes jaar lang 100.000 pond jaarlijks aan reguliere bedegelden te voldoen (ResolVroeGouII 121). In het direct aan het citaat voorafgaande doen burgemeesteren van Gouda verslag van de recente dagvaart van de Staten van Holland: de kleine steden, waaronder Gouda, hebben vanwege geldgebrek en achterstallig onderhoud voorgesteld negatief te reageren op het bedeverzoek, en de grotere steden, die de bede aanvankelijk wilden toestaan, hebben zich uiteindelijk aan de opinie van de kleinere geconformeerd. Uit het citaat blijkt waartoe Gouda tegenover de Staten bereid is. Woorden, kwesties: Gheertenborch: Hollandse stad, waar vanouds graven (in het grafelijk slot) en afgevaardigden van steden bijeenkwamen; Icm of I^CM LXXm, in bijv. de resolutie nr. III (15 mei 1525) wordt het bedrag gespecificeerd: 1cm (100.000) ponden van elk 40 Vlaamse groten; gracie: MNW betek. 2.b; genadige (in G.V.): WNT genadig betek. I.B.1.a eerste streepje; verganckelickheijt: WNT vergankelijkheid betek. 2; IJssele: de huidige Hollandse IJssel; veertich: WNT veertig betek. A.1 derde streepje (‘de veertigen, college van veertig personen, bepaaldelijk de vroedschap van een stad. De vorm veertigen is blijkbaar te verklaren uit den verbogen vorm (zij vergaderen met hun veertigen > de veertigen vergaderen’)_in dit citaat in enkelv.; onderhoudenisse van privilegie van de veertich: blijkens het direct op dit citaat volgende is er sprake van dat aan Gouda een vroedschap met rechten zoals die vanouds golden, wordt ontnomen; die saecken van den tollen up Arremuijden: de Goudse schippers, geconfronteerd met aangescherpte eisen van de Arnemuidse tollenaar, willen bij Arnemuiden gewoon kunnen aanleggen dan wel - als ze belastingvrije goederen vervoeren - vrijelijk doorvaren (zie bijv. resolutie XIV van 31 jan. en XVI van 20 maart 1526); die gemeen lants renten; er is een achterstand opgelopen, o.a. ten gevolge van reizen door rentmeesters, in de rentebetaling van landrente (pacht) van 580 gulden per jaar, af te kopen op de penning 12 (zie bijv. resolutie nr. XIX van 14 mei 1526). Transcriptie: in de inleiding van ResolVroeGouI (p. 62) melden de editeurs dat de beschikbare afschriften vergeleken zijn met de handschriften uit de vroedschapsboeken.

    Als de Staten van Holland de door Margaretha van Oostenrijk gevraagde bede verlagen van 100.000 pond tot 70.000 zal Gouda erin toestemmen (Q1), maar alleen op voorwaarde dat de stad voor de helft van het stadsaandeel vrijstelling krijgt voor vier jaar en acht termijnen (P1). De rol van P1 is conditioneel. Q1 duidt op een geclausuleerde instemming door de Goudse vroedschap met het voorstel van de Staten om aan de wens van de landvoogdes tegemoet te komen. Feit is dat de specifieke instantie die de voorwaarde P zou moeten vervullen, buiten beeld blijft: Gouda verlangt deze gedeeltelijke vrijstelling te ‘hebben’, waarmee de angel uit het zelf stellen van een voorwaarde wordt getrokken. Het fragment bevat verder een conditionele configuratie met met condicien, dat + Vf. Hier gaat het om toestaan van het verzoek van de landvoogdes om een bedrag van driehonderd gulden boven op de reguliere bede (Q2). De Goudse vroedschap is hiertoe bereid op voorwaarde dat zij het normale uiterste betaaltijdstip van handelstransacties kunnen hanteren, dat ze de garantie hebben van de erkenning (voor alle steden) van het privilege van de veertigen [de vroedschap] en van de voorrechten bij de Arnemuider tol, en dat de men zich bereid verklaart tot de bekostiging van herstel aan IJssel en de Goudse school (tezamen de inhoud van P2). Ook hier is niet expliciet wie de voorwaarden zou moeten vervullen. Inzake de privileges is een rol van de landvoogdes wel duidelijk, maar het herstel aan de IJssel en de Goudse school zouden ook op de weg van de Staten van Holland kunnen liggen. Tussen de voorwaardelijke frase in de mits.pp-configuratie en die in de met condicien dat-configuratie bestaan enkele kleine verschillen: de eerste is korter (17 wrdn) dan de tweede (74 wrdn), de tweede bevat enkele ingebedde frasen, en de eerste noemt een voorwaarde voor een principiële instemming met het voorstel van de Staten, terwijl de tweede een veelomvattende voorwaarde aanduidt voor de honorering van een wens van de landvoogdes.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject is men, duidend op de Goudse vroedschap, die ook het subject van de direct hogere frase is.

    ‘Op grond daarvan zal Jan van Wijngerden het recht hebben het bermgras voor beweiding te gebruiken om zijn voordeel daarmee te doen, tenzij het onderhoud van de voornoemde weg Jan van Wijngerden naderhand te zwaar zou vallen. In dat geval zal hij het onderhoud van de voornoemde weg mogen laten rusten onder de conditie dat hij afstand doet van het recht van beweiding, ten voordele van het genoemde ambacht.’

    Dit citaat is ontleend aan een vonnis van dijkgraaf en hoogheemraden van Rijnland gedateerd 16 maart 1527. Als vonnis valt het in tekstcat. A1. Het vonnis doet uitspraak in een geschil tussen aan de ene kant eiser Jan van Wijngerden en aan de andere kant de ambachtsbewaarders van Zoeterwoude inzake het onderhouden van de weg van Lambrecht Jacobs tot aan het hek van Koeman. De uitspraak komt er o.a. op neer dat de ambachtsbewaarders de weg repareren en verbreden en dat Jan van Wijngerden het onderhoud ervan op zich neemt. In ruil daarvoor krijgt hij het recht de berm te beweiden. Het citaat beschrijft wat het vonnis bepaalt als Jan het onderhoudswerk niet meer aankan. Woorden: namaels: bedoeld lijkt: na de oplossing van het geschil. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde Archieven.

    Bij vonnis wordt Jan van Wijngerden, ingeval het onderhoud van een zekere weg te zwaar voor hem wordt, de vrijheid gegeven die taak neer te leggen (Q) op voorwaarde dat hij zijn recht op gebruik van de berm voor beweiding teruggeeft aan het ambacht (P). De rol van P is conditioneel.
De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen Van Wijngerden, die ook het subject is van de direct hogere frase.

    ‘Voorts, wat knechten betreft die van buiten de stad afkomstig zijn en die geld verdienen: zij zullen een jaar lang mogen werken, op voorwaarde dat zij ten bate van de genoemde armenkas 8 Vlaamse groten doneren - anders mogen zij niet werken’

    Dit citaat omvat artikel 19 van een door burgemeester, schout en schepenen en de raad van Amsterdam op 7 augustus 1529 uitgevaardigde ordonnantie (tekstcat. A2) inzake het ziekenfonds van het gilde der timmerlieden. Deze keur bevat voorschriften inzake het beheer van het fonds; bepaald wordt o.a. welk bedrag timmerlieden moeten betalen, wat het inkomgeld is, wat er moet gebeuren als timmerlui ziek worden die hun ziekenfondsbijdrage nog niet betaald hebben en welke bijdrage verschuldigd is voor hen die op een hijskraan werken.

    P (inleg 8 groten Vlaams in ziekenfonds timmerliedengilde) drukt een voorwaarde uit voor werklieden die van elders komen, om een jaar lang te mogen werken.
 Begrepen subject van de mits.pp-frase zijn de van buiten de stad komende knechten, die ook het onderwerp zijn van de direct hogere frase. De aansluiting is dus conjunct subject-subject.

    ‘De drie standen van ons gewest Zeeland hebben ons meegedeeld en ter kennis gebracht dat het gewest Zeeland een betalingsachterstand heeft van ongeveer zevenenvijftigduizend pond, elk pond ter waarde van veertig groten, een schuld die deels voortvloeit uit een bede van veertigduizend ponden van deze waarde, waarvoor wij in het jaar 1524 toestemming gekregen hadden die te heffen, en die het gewest [ons] zou verschaffen door een afdracht van twaalf groten Vlaams per gemet over heel Zeeland die de baanders [gebruikers van de grond] zouden opbrengen, hetgeen mislukte door de tegenstand van de genoemde baanders, die stelden dat dat zonder precedent was’

    Dit citaat komt uit een bevelschrift van Karel V, gedateerd 6 oktober 1529 (tekstcat. B) opgesteld op verzoek van de Staten van Zeeland met als standplaats Middelburg, met als doel een ieder op het Zeeuwse platteland te wijzen op zijn plicht om zijn aandeel in een aankomende bede (24.000 pond) op te brengen. De methode zal die van de kapitale omslag zijn, inhoudend dat de Staten elk dorp op een bepaalde taks zullen stellen. Ter motivering beschrijft Karel in de inleiding het grote financiële tekort van de Staten, en hoe de Staten enige jaren geleden geprobeerd hebben op het platteland de voor een vorstelijke bede benodigde gelden bijeen te brengen. Men hanteerde toen een ongewone methode: een heffing die niet via de landeigenaren, maar rechtstreeks door de gebruikers van de grond betaald moest worden (Van Steensel 2010: 125 nt. 138). Dat die werkwijze op verzet stuitte, beschrijft het citaat. Woorden: opbrengen hier in betek.’verschaffen’, met als begrepen subject de Staten; zij gaan die 40.000 verschaffen; baander: het gaat hier niet om touwslagers, maar (ge)bruikers van de grond.

    Karel V schrijft dat Zeeland hem een aantal jaren eerder 40.000 pond verschaft zou hebben (Q) door twaalf Vlaamse groten per gemet over heel Zeeland af te dragen, een bedrag dat niet via de landeigenaren, maar rechtstreeks door de gebruikers van de grond betaald zou worden (P). De mits.pp-frase geeft de methode aan waarmee Zeeland het bedrag van 40.000 pond had zullen leveren en is dus instrumenteel.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als onderwerp wordt het gewest Zeeland begrepen, en dat gewest is ook begrepen subject van de direct hogere frase: het gewest was ermee akkoord om de vorst de som van de bede te verschaffen.

    ‘Ook verordenen wij dat vanaf nu niemand aalmoezen zal genieten van de armentafels van de Heilige Geest dan alleen arme mensen die niets bezitten en geen bezit kunnen verwerven of die ernstig ziek liggen; die zal men hulp bieden, ter beoordeling van de baljuw en de administrateur samen met de beheerders van de algemene armentafel van de Heilige Geest in de parochies. Bij een verzoek daartoe van de armen zal, opdat hun armoede openbaar vastgesteld wordt, ieder arm mens dat voor zijn levensonderhoud gebruik wil maken van de Heilige Geesttafel eerst verschijnen voor de schepenen van de wijk waar hij woonachtig is. Als zij sterven zullen hun goederentoebehoren uitsluitend aan de Heilige Geesttafel waar zij overlijden en aan niemand anders, maar indien zij in leven blijven zullen zij als ze datgene terugbetalen wat zij van de Heilige Geesttafel gekregen en verteerd hebben, schuldenvrij zijn.’

    Dit citaat komt uit een tekst opgesteld door de adellijke Adolf van Bourgogne, begin 16e eeuw heer van Veere, Vlissingen, Beveren en andere delen van Zeeland. De tekst is een ordonnantie (tekstcat. A2) voor de zgn. Heilige Geesttafels in Middelharnis, Wemeldingen en op Walcheren. De Heilige Geesttafels waren liefdadigheidsinstellingen, beheerd door Heilige Geestmeesters, die brood en goederen in natura aan de armen uitdeelden (de Heilige Geest was in de katholieke visie de ‘vader der armen’). In de prereformatorische tijd waren deze armentafels parochiale instellingen, maar in de loop van de 16de eeuw kwamen ze geleidelijk bij de wereldlijke overheid in beheer. Inzake de organisatie van de armentafels in dit citaat speelden wereldlijke (scepenen, baillui) en kerkelijke overheden beide een rol. Woord: tafel: MNW tafele betek. 2b (‘uitdeeling aan de armen, vooral van voedsel.’) en WNT tafel betek. 29 (‘kas ter ondersteuning van armen.’).

    De edelman Adolf van Bourgogne, heer van steden en landstreken in Zeeland, stelt dat de ontvangers van bijstand die in leven blijven de status van schuldenvrij-zijn bereiken (Q) zodra ze het bedrag waarvoor ze gebruik gemaakt hebben van de armentafel terugbetalen (P). De rol van P is hier temporeel-momentaan. We kunnen ook een stap verder gaan en veronderstellen dat taalgebruikers dit mits.pp-geval, behalve temporeel-momentaan, ook voorwaardelijk begrepen hebben: de handeling in P, de terugbetaling van van het bedrag waarvoor ze gebruik hebben gemaakt van de armen tafel aan de directie van deze armentafel, wordt door deze directie beoordeeld: ze zijn schuldenvrij, mits ze dat bedrag terugbetaald hebben.
 Begrepen subject van de midts.pp-frase zijn de cliënten van de Heilige Geesttafel die in leven blijven. Dezen fungeren in de hogere frase als subject, aangeduid met zij. De aansluiting is daarom conjunct subject-subject.

    ‘Op de 14e april van het jaar 31 is door Willem Jan, Cornelisch Bosch, burgemeesteren, en meester Dirk Henricxzoon, die in Den Haag geweest waren, aan de vroedschap meegedeeld dat hun daar door de gedelegeerden [...] duidelijk gemaakt is, dat laatstgenoemden namens de Staten van Holland aan de Keizerlijke Majesteit uitvoerig het antwoord van de Staten uiteengezet hebben op het verzoek van 100.000 gulden jaarlijks gedurende zes jaren, namelijk dat men [de Staten] vanwege de krappe financiële situatie van het gewest de genoemde bede zou verminderen tot 80.000 en het aantal jaren beperken tot vier [en dan akkoord zou gaan], op voorwaarde dat men ook garanties zou verkrijgen inzake bepaalde privileges en kwesties als de tol, het congégeld, de veertigen, etc.; maar dat de Staten daarmee in de ogen van de Keizerlijke Majesteit niet kunnen volstaan vanwege zijn hoge lasten en aangezien hij de 40.000 van de reguliere bede van Kerstmis j.l. zal verminderen en om nog meer redenen, en dat om deze stad bij te staan in haar armoede - zo hebben de genoemde gedelegeerden aan de genoemde afvaardiging [van de vroedschap] uiteengezet - de Keizerlijke Majesteit de genoemde stad een vermindering zal gunnen gelijk aan die zij genoten heeft bij de bede van 80.000 [...] De volgende conclusie [van de Goudse vroedschap] is in de plaats gekomen van de vorige: besloten is, dat men het gebrek aan financiën, het verval en de zeer zware lasten van de stad naar voren zal brengen en zal instemmen met de bede van 80.000 voor zes jaar of een kortere periode als dat mogelijk is, en dat men, als het [voor de Staten] ooit nodig is een toezegging te doen voor [een bede van] 100.0000, daaraan zal meedoen, op voorwaarde dat de stad slechts zoveel betaalt als zij gedaan heeft bij de laatste reguliere bede van 80.000 en niet meer, en daarvan in die mate vermindering krijgt als zij voor de bede van 80.0000 genoten heeft, en samen met de andere steden aanspraak houdt op handhaving van de voorrechten van de tol en andere zaken, voor zover de andere steden daaraan ook willen vasthouden.’

    Dit citaat maakt deel uit van de notulen van de vergadering van de Goudse vroedschap van 14 april 1531 (tekstcat. B). Karel V heeft de Staten van Holland het verzoek van een nieuwe bede gedaan, en de stad Gouda meent argumenten te hebben dat haar aandeel daarin beperkt wordt. Vertegenwoordigers zijn nu voor overleg bij de Staten in Den Haag geweest en hebben gehoord hoe de vorst gereageerd heeft op een algehele vermindering die de Staten hem hebben voorgesteld alsmede op de speciale korting voor Gouda.
Woorden, kwesties: ende groeten zwaeren lasten van der stede: Gouda neemt een relatief groot gedeelte voor zijn rekening van de gemenelantsrenten (zie bijv. resolutie VII, 26 juni 1525, p. 108: ‘[...] dese stede meer dan den anderen steden belast is in de gemeenlants renten’); smelten: WNT I.4 (‘verminderen’); congie: WNT congé > congégeld > congiegeld (‘ben(aming) voor een in- of uitvoerheffing op graan en mog. ook andere producten in de 16de eeuw’); etc.: met ‘etc.’ wordt verwezen naar de preciezere benoeming van de stedelijke problemen in meerdere voorgaande resoluties; allegatie ‘aanvoeren van argumenten’; gracie WNT B.2.b, gamma: ‘vermindering’; gepermuteert: WNT permuteeren betek. 1; verthoennen: MNW vertonen betek. I.3; ijmmers: MNW immers betek. 1; onderhoudenisse: MNW onderhoudenesse betek. 2.; geremediert: WNT remedieeren betek. A, 1, 2⁰- hier blijkt dat hebben qua betekenis weggelaten kan worden. Tekstweergave: hoewel ik hebben en bedingen (in P2) op één lijn zie met betalende, ga ik er niet zomaar vanuit dat het handschrift een afkortingsteken bevat waardoor er hebbende en bedingende zou staan. Daarom is de infinitiefvorm in de tekst gehandhaafd.

    Het citaat bevat een configuratie met mits.te.Inf en een met mits.pp. De configuratie mits.te.Inf is als volgt te analyseren. De gedelegeerden van de Staten van Holland hebben de Goudse afvaardiging uitgelegd dat de Staten Karels bede van 100.000 zouden willen verlagen tot 80.000 gulden en die dan zouden willen toestaan niet voor zes maar voor vier jaar (Q1), op voorwaarde dat zij ook garanties zouden krijgen in verband met bepaalde privileges en zaken zoals de tol, de uitvoerheffing op graan en bier en de status van de vroedschap (P1). Deze garanties zijn evident zaken die de vorst zou moeten geven, maar interessant genoeg wordt zijn rol hier eigenlijk versluierd, want het begrepen onderwerp van mits oick geremediert te hebben in privilegien ende puncten, degenen die volgens de voorwaarde de garanties inzake de handhaving van privileges, tol etc. zullen krijgen, kunnen alleen de Staten van Holland zijn.Voorwaarde voor hun impliciete instemming met Karels bede is in feite dat zij hun strevingen inzake privileges, tol etc. kunnen doorzetten. Begrijpelijk: een handeling ‘garanties geven’ direct van de vorst verlangen deed men niet als onderdaan. De configuratie waarin mits eenmaal met een pp en tweemaal met een infinitief gecombineerd is, betreft daarentegen de interactie van de stad Gouda met de Staten van Holland. De Goudse vroedschap besluit dat de stad te zijner tijd te zal ‘meedoen’ met een voorgesteld akkoord van de Staten als de bede van Karel V ooit 100.000 gulden zou komen te bedragen (Q2), maar alleen als dan de voorwaarden vervuld zijn dat Gouda dezelfde vermindering krijgt als bij de bede van 80.000 gulden (besproken in de niet geciteerde tussenliggende tekst), en samen met relevante andere steden aanspraak houdt op een instandblijven van verschillende privileges (P2); dat moeten de Staten dan dus regelen. Als de twee mits-constructies in dit citaat met elkaar vergeleken worden, valt het volgende op te merken: de conditionele betekenis van beide is een overeenkomst, maar Q1 duidt op instemming met de bedewens van Karel, Q2 op instemming met een toekomstig voorstel van de Staten. In de mits-constructie in het tweede deel valt op dat de rol van een infinitief (hebben, bedingen) in een mits-frase niet verschilt van die van een pp (betaelende).
 De mits.pp-frase is conjunct, want als subject wordt begrepen de Goudse vroedschap, die onder de aanduiding men ook subject is van de direct hogere frase.

    a. Instrumentele vertaling: ‘[Mijne heren van het gerecht] gelasten en oordelen hierbij dat zij [de vier vrouwen] tussen nu en morgenavond voor zonsondergang de stad en haar rechtsgebied zullen verlaten en daaruit op straffe van levenslange verbanning zullen wegblijven voor een periode van vier jaar, behoudens dat zij de genoemde ban zullen kunnen afkopen door een hoofdelijke betaling, tussen nu en acht dagen na aanstaande zondag, van de som van vijftig karolusguldens in handen van mijnheer de schout.’
b. Instrumentele betekenis met voorwaardelijke betekenisnuance: ‘[Mijne heren van het gerecht] gelasten en oordelen hierbij dat zij [de vier vrouwen] tussen nu en morgenavond voor zonsondergang de stad en haar rechtsgebied zullen verlaten en daaruit op straffe van levenslange verbanning zullen wegblijven voor een periode van vier jaar, behoudens dat zij de genoemde ban zullen hebben afgekocht als ze ieder individueel, tussen nu en acht dagen na aanstaande zondag, de som van vijftig karolusguldens betalen in handen van mijnheer de schout.’

    Dit fragment is deel van een in een Keurboek van Amsterdam opgenomen ‘correctie’ (straf), door burgemeesteren, schout en schepenen opgelegd aan vier vrouwen, die vernielingen hadden aangericht aan het naast de Kapel ter Heilige Stede in aanbouw zijnde pand voor de keuring van wol. De tekstcat. is A1. In het direct voorafgaande wordt de bouw van dit huis toegelicht: in Amsterdam is de lakenhandel achteruitgegaan. ‘Mijne Heren van het Gerecht’ dragen dit voor de algemene welvaart belangrijke bedrijf een warm hart toe evenals aan pogingen om deze industrie een impuls te geven. Daarbij hoort niet alleen het produceren van wol met betere draden maar ook het stimuleren van de bouw van datgene waar onlangs door de waardijns van het gilde om gevraagd is: een huis voor de keuring van de wol, een ‘huis van thien voeten hooch in ’t viercant omme daerinne de wolle, van Brugge oft anderen plaetzen comende, gebrocht ende by den voors. wardeijns aldaer geoerdelt te werdden, daertoe Myne voors. Heeren ende wardeyns welgelegen ende propijs geducht heeft dat ledige erfve, gelegen an de capelle van der Heyliger Stede, mits tzelve ongewijt ende by den watere leggende e s, oick mede den lucht mach gecrigen an de noortzyde, aldaer die meeste kenningei van wolle es’ (BronnenAmst dl. 1: 95). Hoewel de bouw van dit huis in niemands nadeel was en de kapel er zelfs van zou hebben kunnen profiteren, aldus de heren van het gerecht, hebben enkele vrouwen ’s avonds om tien uur, ’s woensdags na Pinksteren, de resultaten van de graafwerkzaamheden in de grond waar de fundamenten voor het huis gebouwd zouden worden, te vernielen. Eigenlijk behoren deze vrouwen gestraft te wordden an hoeren lijfven ende goeden (BronnenAmst dl. 1: 96), maar omdat zij als rechters meer neigen tot barmhartigheid dan tot harde juridische maatregelen én omdat het om vrouwen gaat, is hun correctie mild.

    Het citaat omvat een door burgemeester, schout en schepenen in hun oordeel gebezigde constructie ingeleid door behoudelycken dat en daarbinnen een instrumentele constructie met mits.pp, met de volgende inhouden. Ter bescherming van het publiek veroordeelt het gerecht wegens vandalistisch optreden vier vrouwen tot een verbanning van vier jaar (Q1), echter met bepaling van een zeker voorbehoud (P1), dat inhoudt dat elk van de vrouwen de mogelijkheid wordt toegekend om de ban af te kopen (Q2) door binnen een aantal dagen 50 karolusguldens te betalen (P2). P2 is hier middel. Omdat echter een mits.pp-frase gecombineerd met het vrijkopen van straf als dat opgevat wordt als handelingsdoel, om deze middel-interpretatie vraagt, maar, indien begrepen als resultaat (‘vrij zijn van straf’), om een voorwaardelijke, noteren we hier ook een conditionele vertaling van het Q2-P2-gedeelte, als volgt: ‘[...] zij vrijgesteld zullen zijn van de genoemde ban op voorwaarde dat ze, tussen nu en acht dagen na aanstaande zondag, de som van vijftig karolusguldens betalen in handen van mijnheer de schout.’
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden de gestrafte vrouwen begrepen, die ook subject zijn (zyluden) van de direct hogere frase.

    ‘Financiële verantwoording van de tolmeesters Airndt Sandelijn en Willem Goudt inzake de tol van uitsluitend Geervliet, met hun controleposten en wat daarbij hoort. Deze tol hebben zij, evenals de tol van Gorkum met al zijn controleposten en toebehoren, gepacht van mijn genadige heer de keizer van Rome [van het Heilige Roomse Rijk], koning van Duitsland en Spanje, graaf van Holland, Zeeland en Friesland krachtens zijn open bezegelde opdrachtbrieven, uitgevaardigd in zijn stad Mechelen op de tweede dag van augustus in het jaar 1528 en krachtens een contract dat daarvoor met hen gesloten is door de ambtelijke hoofden en de thesaurier-generaal belast met kwesties van de domeinen en de financiën van de Keizerlijke Majesteit. De pacht zijn zij aangegaan voor een periode van vier jaar, met ingang van de eerste dag van oktober in het jaar 1530, onder de voorwaarde dat zij daarvoor jaarlijks ten gunste van de Keizerlijke Majesteit op het gebruikelijke betaaltijdstip de som betalen van negenduizend en tweehonderd pond, elk pond à 40 groten Vlaams, en bovendien met de bepaling dat zij gehouden zijn uiterlijk zes maanden na afloop van een boekjaar voor de Rekenkamer correcte verantwoording af te leggen van het totaal aan opbrengsten en ontvangsten uit genoemde twee tollen en alles wat daarbij hoort’

    Dit citaat is ontleend aan de rekening van de tol in Geervliet, opgemaakt door de tolbazen Aerndt Sandelijn en Willem Goudt, over de periode 1 oktober 1931 tot en met 30 september 1532. De tekst bevat een financiële verantwoording, door Goudt overlegd in de grafelijke rekenkamer in Den Haag. Aan de toenmalige rivier de Bernisse bij Geervliet op het eiland Putten was sinds het eind van de twaalfde eeuw één van de grafelijke tollen gevestigd. De rivier stroomde vanaf de Brielse Maas langs o.a. Heenvliet, Geervliet, Abbenbroek en Zuidland het Spui in. De tolplaats Geervliet lag op een drukke route voor de handel in o.a. wijn, haring, honing, fruit, hout. Het citaat is een fragment van de inleiding die voorafgaat aan de eigenlijke financiële verantwoording; daarom valt het citaat in tekstcat. B. Deze inleiding is gebaseerd op het pachtcontract en de daaraan ten grondslag liggende opdrachtbrief van de Keizerlijke Majesteit uit 1528. Direct volgend op het citaat wordt gespecificeerd dat de tolpachters 1500 pond voor zichzelf mogen houden (voor onkosten, bedrijfsrisco, arbeid) van wat er aan inkomsten (ontfanck: de tolgelden) méér binnenkomt dan de daarvoor genoemde 9200 pond; eveneens wordt de afdracht geregeld van de emolumenten (incoemen: betreft waarschijnlijk de kruiken wijn die de tolgaarder van wijnschepen kreeg, waarvan men er 25 voor zichzelf mocht houden). Datering: het boekjaar is medio 1531- medio 1532, maar de editeur meldt dat door een andere hand bovenaan is bijgeschreven: ‘Overgelevert te Hove bij den rentmeester Willem Goudt [...] XVCXXXV.’ Vandaar de datering 1931-1935. Woorden, namen: ende: in de gebruikte editie staat de tussen vierkante haken, wat betekent dat de editeur het zelf heeft aangevuld; meesters: MNW meester betek. 4 (‘opzichter (...)’); den thollen van Geervliet alleen: voor de tol van Geervliet en Gorcum gold dezelfde opdracht, maar de rekeningen werden apart opgemaakt; wachten: WNT wacht betek. 5.c.α (‘controlepost tegen het ontduiken van tollen’); oepene bezegelde brieven: VNMW brief betek. 1.3.3., tweede streepje (‘in de verbinding open brief: akte met uithangend zegel’); appoinctemente: VMNW appointement betek. 1 (‘regeling, schikking, afspraak’) resp. WNT betek. 1 (‘rechterlijke uitspraak, vonnis’); hoofden: MNW hovet betek. 5_ bij het eerste streepje: ‘voorzitter’; termynen: MNW termine betek. 4 (‘een bepaald afgebakende tijd (...); ook termijn, van huur, betaling e. a.’); ontfanck: MNW ontvanc betek. 2.a (‘het ontvangen of geïnde geld, de ontvangst, de gezamenlijke som der ontvangsten’); incoemen: WNT inkomen II betek. B.2 (‘wat bij iemand inkomt, t.w. wat hij, gemeenlijk in geld, uit een of anderen hoofde ontvangt, int, geniet, doch meer bepaald in toepassing op iemands ontvangsten uit zijne werkzaamheden of uit zijn vermogen’ en MNW incominge: betek. 1 (‘opbrengst, inkomsten’ _ ter vergelijking wordt genoemd het ww. incomen betek. 5, streepje (‘vandaar ndl. inkomen en inkomsten, uitgebreid tot alle soorten van opbrengsten (...)’). Transcriptie: kritisch-normaliserend (BronnenBenedenMaas dl. 1: L). Omdat de editeur spreekt over handschrift op perkament en soms moeilijk leesbare gedeelten, heb ik de indruk dat hij het originele handschrift heeft getranscribeerd.

    Volgens een akte van Karel V, door Sandelijn en Goudt in de inleiding op hun financiële verantwoording aangehaald, hebben zij het recht verworven om voor een periode van vier jaar (ingaand 1 oktober 1530) tol te heffen onder meer bij Geervliet (Q) onder de voorwaarde dat zij in elk van die jaren op het gebruikelijke betaaltijdstip 9200 ponden van 40 groten Vlaams afdragen ten gunste van de Keizerlijke Majesteit (Pa) en met de logisch bij de toekenning van de tolinning horende verplichting tot het overleggen van een financiële verantwoording (Pb). Het eerste deel van de mits-frase, waarin mits aangevuld wordt door een pp, is conditioneel, het tweede deel, met aanvulling door een infinitief, is comitatief.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden begrepen Sandelijn en Goudt, die ook, aangeduid met zij, fungeren als subject van de lange direct hogere frase.

    ‘Voorts mogen lakenwevers zich van nu af niet verstouten te weven voordat zij bij de gezworen waardijns zijn geweest om hen te laten weten hoeveel weefgetouwen - drie, twee of één - zij gedurende dat jaar in bedrijf wensen te hebben; en zij zullen verplicht zijn het aantal getouwen dat zij dan opgeven in bedrijf te houden, zonder dat aantal te verhogen of te verlagen, tenzij die drie getouwen niet zoveel kunnen weven als in het navolgende beschreven staat, in welk geval de genoemde waardijns de lakenwevers van hun verplichting kunnen ontslaan op voorwaarde dat [daadwerkelijk] een bepaalde hoeveelheid minder laken geproduceerd wordt; ook behoudens aanmerkelijke noodlottige ongevallen zoals overlijden en dergelijke, ter discretie van het Gerecht. Dat alles op de boete van vijftig carolusguldens naar het oordeel van het Gerecht.’

    Het citaat is afkomstig uit een op 11 januari 1533 uitgevaardigde keur betreffende de lakenbereiding. Tekstcat. is A2. Burgemeesteren, schout en schepenen van Amsterdam wensen een goede regeling voor de beroepsgroep van drapeniers, te meer daar veel arme mensen dankzij dit beroep in hun levensonderhoud voorzien. Woorden: wol: WNT betek. 7; wardeyns: MNW waerdein (‘opzichter, keurmeester, stedelijk beambte belast met het keuren van waren; te Leiden opzichter over de draperie (...)’), WNT waardijn betek. 1 (‘opzichter over het lakengilde, de draperie. Hij keurde niet alleen de lakens, maar bepaalde ook welke soorten wol gebruikt mochten worden, hoe er geweven en geverfd moest worden, en fungeerde tevens als belangrijkste bestuurder van het lakengilde.’).

    Het is mogelijk dat een van de gecontracteerde weefgetouwen minder produceert, bijv. door eigenschappen van het getouw of doordat er minder werk is. In dat geval kunnen de waardijns, aldus het stadsbestuur in deze regeling, dispensatie geven, d.w.z. toestaan om een getouw uit bedrijf te nemen; dat is dan in het belang van de drapeniers doordat ze minder gezellen nodig hebben en minder apparatuur hoeven te onderhouden (Q). Voorwaarde waaronder de waardijns de dispensatie kunnen geven - een voorwaarde waaraan de drapeniers moeten voldoen, ter beoordeling door de waardijns - is dat zij daadwerkelijk minder wol produceren (P). Men mag dus niet proberen veel te produceren op minder getouwen.
 Begrepen subject van de mits.pp-frase zijn de lakenwevers, die in de direct hogere frase fungeren als voorzetselvoorwerp; de mits.pp-frase is dus conjunct subject-voorz.voorw.

    ‘Wat het land van Putten aangaat, de ingelanden zijn daar voor de derde keer bij elkaar gekomen en blijven allemaal eensgezind bij het eerste plan, zoals mijn heer kan zien in de overeenkomst die ik u stuur. Ik ben van plan aan te treden op 12 maart, op voorwaarde dat ik een volmacht krijg zoals in de akte die ik mijn heer toezend, anders staat de zaak mij totaal niet aan. Een volmacht zoals voor het jaar 31 zou voldoende zijn. Heer, ik neem er genoegen mee om, als het slecht zou gaan, een verlies van de helft te accepteren. Er gaat zoveel land teloor, dat ik voor een complete bedijking van het land meer dan 20.000 gulden nodig zal hebben.’

    Dit citaat komt uit een brief d.d. 21 februari 1533 (tekstcat. B) van Andries van Bronchorst, baljuw van Voorne, aan zijn neef Joost Sasbout. Beiden waren raadsheer van het Hof van Holland, dat zich ook bezighield met bestuurlijke zaken in de gewesten. Zo nam het Hof rond 1530 financiële maatregelen ten behoeve van het dijkonderhoud en -herstel op het eiland Putten (Van der Gouw 1967: 324 v). Na de stormvloed die Putten op 2 november 1532 trof, voerde Van Bronchorst, die octrooi van de vorst verworven had voor bedijkingswerkzaamheden aldaar (ibid 318v), inspecties ter plaatse uit, rapporteerde aan Sasbout, die eigenaar was van veel land op het eiland, stelde samen met de ingelanden een akkoord op inzake het dijkherstel, werd eind december 1532 door het Hof tot voorlopige dijkgraaf van Putten benoemd en regelde in deze functie de aanbesteding van het dijkherstel (ibid 337-345v). Half februari 1533 stelde het Hof het contract op waarmee hij de definitieve dijkgraaf zou worden. In de onderhavige brief aan Sasbout verwijst Van Bronchorst naar het zijns inziens betere oorspronkelijke akkoord, dat hij meestuurt, en stelt hij dat veel werk al aanbesteed is. Hij noemt de voorwaarden waaronder hij de functie van dijkgraaf op zich wil nemen, nl. een volmacht, voldoende budget en erkenning van de noodzaak van complete bedijking van Putten. Woorden: minuyte: het WNT gebruikt in de voorbeelden minute zowel enkelvoudig als meervoudig; de context is hier dus beslissend. Het betreft hier vermoedelijk de tekst van het eerder opgestelde akkoord, dus enkelvoud. Met de commissye doelt hij blijkens het voorafgaande niet alleen op een financiële volmacht maar ook op een mandaat om rekesten van ingelanden af te handelen.

    Van Bronchorst is bereid op de genoemde datum aan te treden als dijkgraaf (Q) op voorwaarde dat hij een toereikende volmacht krijgt, waarvoor hij de akte direct meestuurt (P). Het Hof van Holland, dat Van Bronchorst als dijkgraaf wenst, moet de genoemde voorwaarde vervullen, maar wordt niet genoemd.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject aangesloten.

    ‘Omtrent Maria Lichtmis zijn bepaalde weerspannige lieden, genaamd wederdopers, oproerig geworden, van wie sommige door de schout van Amsterdam gearresteerd zijn en naar Den Haag gebracht; zij kwamen bij elkaar buiten de Jan Rodenpoort. Begin maart is een plakkaat gepubliceerd waarin de Keizerlijke Majesteit al deze wederdopers gratie verleent op voorwaarde dat zij binnen 24 dagen te biecht gaan bij hun biechtvader en hun dwalingen bekennen, en daarbij uiteraard nederig hun boetedoening aanvaarden. En als zij hun zonden niet willen belijden, dan zal men hen naar Den Haag doen overbrengen teneinde daar het rechterlijk vonnis te horen’

    Dit fragment is ontleend aan een transcriptie van een handschrift (het zgn. handschrift A, zie NieuweMaren 24-26) dat wordt toegeschreven aan Joost Buyck, in 1532 benoemd tot schepen van Amsterdam. Hij maakte aantekeningen (persoonlijke aantekeningen, dus dit fragment valt in tekstcat. C) tijdens de gebeurtenissen in 1534 te Amsterdam, bekend als het oproer van de wederdopers, en hij verwerkte deze tussen 1534 en 1536 tot een verslag dat later de titel ‘Nieuwe Maren’ zou krijgen. Voor de argumentatie voor 1534-1536 als datering zie NieuweMaren 36v en voor het leven van Buyck NieuweMaren 42-56. Woorden: Lichtmis: Maria lichtmis, 2 februari; oprisen MNW betek 6; Jan Rodenpoort: Amsterdamse stadspoort bij de huidige Torensluis over het Singel.

    Het citaat omvat een voorwaardelijke constructie met mits + Vf. De mits + Vf-frase gaat over de gratie die het keizerlijk plakkaat dopersen in het vooruitzicht stelt (Q1), waarvoor de voorwaarde een gang naar de biechtvader is en het bekennen van de godsdienstige dwalingen (P1). In de formulering van voorwaarde P1 doet zich een tweede mits-constructie voor, ditmaal met mits.pp. Bijkomend bij het eigenlijke biechten wordt met die constructie een onmisbare handeling gestipuleerd: de biecht dient noodzakelijk gecompleteerd te worden met nederige boetedoening (P2), die derhalve een comitatieve relatie heeft tot het gesprek met de biechtvader.
Ik heb de tekst van handschrift A vergeleken met een andere tekstversie die opgenomen is in NieuweMaren. Met de ’Editie’, zoals de editeuren de jongere versie noemen, hebben zij een reconstructie voor ogen van de tekst ‘De Nieuwe Maren’ die in het oorspronkelijk handschrift zal hebben gestaan (voor een verantwoording van de reconstructie en de kritisch-normaliserende transcriptie: NieuweMaren 63). Omdat de ‘Editie’ het gereconstrueerde archetype is zou 1534, het jaar van de beschreven gebeurtenissen, eigenlijk het beginpunt van de datering moeten vormen, maar omdat enkele elementen aan een handschrift van ná 1537 en vóór 1554 zijn ontleend (NieuweMaren 25), wordt als datering 1537-1554 aangehouden. De mits.pp-voorkomens in beide versies vertonen geen verschil, maar de ‘Editie’ laat ten opzichte van de facsimile wél een verschil zien wat de eerste mits-constructie betreft, die met mits + Vf. Dat verschil illustreer ik in het overzicht hieronder.
Het al dan niet gevolgd worden van mits door dat lijkt voor de betekenis geen consequenties te hebben, evenmin lijkt dat het geval voor het al dan niet voorkomen van sullen in het predicaat van de bijzin ingeleid door mits (dat).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: begrepen subject zijn de gearresteerde wederdopers, die ook subject zijn (sy luyden) van de direct hogere frase.

    ‘[Cop Heyne] zegt ook dat, al zou de rentmeester hem gratie willen verlenen voor al zijn strafbare uitingen op voorwaarde dat hij die zou herroepen, hij niet van plan zou zijn - noch is - om die [gratie] te accepteren.’

    Dit citaat is door de 19e-eeuwse auteur Pekelharing ontleend aan het verslag in het zgn. Register Crimineel (van de rentmeester Bewesten Schelde) van een verhoor op 28 mei 1535 door de plaatsvervangend-rentmeester in aanwezigheid van burgemeesteren en schepenen van Middelburg. Verhoord wordt ene Cop Heyne. Ik reken dit fragment, dat een deel van het verweer van Heyne weergeeft, tot tekstcat. A1. Hoofdpersoon Cop Heyne was linnenwever, de doperse beginselen toegedaan. In de loop van zijn leven was hij op diverse plaatsen in Zuid-Beveland gevangen genomen als straf voor zijn doperse uitlatingen; en zo had hij in Reimerswaal eens in onderkleding met een brandende kaars van een half pond voor een processie uit moeten lopen. In het direct voorafgaande tekstgedeelte geeft Heyne te kennen niet meer te biechten omdat hij persoonlijke boetedoening voor God voldoende acht. Na het verhoor zullen schepenen vonnissen dat Heyne onthoofd moet worden.

    De beschuldigde Cop Heyne roept een hypothetische situatie op waarin zijn aanklager, de rentmeester, hem gratie zou willen verlenen (Q) onder de voorwaarde dat hij zijn strafbare uitingen zou herroepen (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als onderwerp wordt begrepen Cop Heyne, die het meew.voorw van de direct hogere frase is.

    ‘Daarom veroordelen schepenen de genoemde Thomas Rietwertz. tot eerlijke en werkzame boetedoening, eerlijk doordat hij verplicht zal zijn om morgenavond voor zonsondergang te vertrekken uit deze stad en naar Maarssen aan de Vecht te reizen om daar het heilig, eerbiedwaardig sacrament te bezoeken met een brandende waskaars in zijn hand, en om niet in de stad Alkmaar terug te komen dan met goede, betrouwbare bevestiging door de pastoor of onderpastoor dat hij daar geweest is, op verbeurte van zijn rechterhand. En om de drie eerste zondagen na zijn terugkomst in grof linnen gehuld, barrevoets en blootshoofds naar het kruis te gaan waarbij hij een brandende waskaars in zijn hand houdt. En om elk van deze zondagen deze kaars voor het heilig, eerbiedigwaardig bloed te brengen en daar elke keer neer te zetten en tot het einde toe naar de hoogmis te luisteren’

    Dit citaat omvat een vonnis uit het zgn. Correctieboek van het Alkmaarse schepengerecht, waarin vonnissen werden genoteerd. Het vonnis (tekstcat. A1) is gedateerd 26 april 1535. In het direct voorafgaande wordt de overtreding genoemd die Thomas Riewertz. bekend heeft. Omdat hij de pastoor belet heeft een zieke het laatste sacrament toe te dienen en, integendeel, een dokter bij de patiënt heeft laten komen, wordt hij geacht medeplichtig te zijn aan de sekte waartoe de zieke behoort. Waarschijnlijk wordt hier gedoeld op de wederdopers: er wordt verwezen naar een recent verbod van Karel V op huisvesting, hulp etc. aan wederdopers. Woorden: beteren: MNW betek. I.3; eerwaerdiche: MNW eerwerdich (‘eerwaardig’, in één voorbeeld in combinatie met sacrament); Maersen op die Vecht: de strafbedevaart die hier aan de orde is, leidt naar een kerk van Maarssen aan de Vecht; waskaars: WNT betek. ‘kaars vervaardigd uit was (i.t.t. vet- of smeerkaarsen)’, betek. β. (‘meegedragen in processies, stoeten e.d. als symbool of eerbewijs- het dragen van een waskaars werd ook als sanctie en ten teeken van boetedoening opgelegd’; uuyt te hooren: WNT uithooren betek. 1. De transcriptie heb ik overgenomen van de transcriptiewerkgroep Regionaal Archief Alkmaar. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    De vertaling ‘waarbij hij een brandende waskaars in zijn hand houdt’ impliceert dat de inhoud van de mits.pp-frase een comitatieve functie heeft. Bij de straf om drie zondagen in grof linnen gehuld, barrevoets en blootshoofds naar het kruis te gaan (Q) komt, als vanzelfsprekend in de kerkelijke traditie, die van het in de hand houden van een brandende waskaars. Deze bijkomende handeling zou ook als verdere voorwaarde beschreven hebben kunnen zijn voor de terugkeer van de banneling en zijn heropname in de Alkmaarse maatschappij. Maar in dit fragment kan een conditionele in plaats van een comitatieve niet, omdat een handeling in een mits-frase niet begrepen kan worden als conditie voor een verplichte handeling door dezelfde persoon. In dit fragment is de voorstelling van zaken dat hij een straf krijgt opgelegd met drie onderdelen, chronologisch: verdwijnen uit Alkmaar, terugkeren met bewijs van zijn bedevaart, en met tekenen van uiterste vernedering voor Jezus te komen, waarbij de mits.pp-frase vermeldt waarmee het voorafgaande gepaard gaat: met het door hem meedragen van een brandende waskaars.
 Twee eeuwen later is deze mits.pp-frase gelijkstaand aan een met-frase gelezen, getuige de parafrase van Simon Eikelenberg van het tekstgedeelte vanaf e[E]nde nae dat hij weder gecomen sal weessen: ‘[...] en by zyn wederkomst hier de drie eerste Zondagen bloodhoofds en barrevoets met een brandende Waskaars in de hand te koomen voor het Kruis, en iedere Zondag de Kaars voor ’t heilig Bloed te brengen, en daar te laaten, en de hooge Misse uittehooren’ (transcriptie overgenomen van de Transcriptiewerkgroep Regionaal Archief Alkmaar). Dat een vergelijkbare mits.pp-frase in later tijd door een andere auteur voorwaardelijk of comitatief begrepen werd, is te zien in het volgende citaat: ‘De paus Adrianus de Zesde vergunde aan een iegelyk die op ’t gypen ley [vert.: op sterven lag], een volkomen aflaat van alle zyn zonden, mids een gewyde waskaars in zyn hand houdende, en ’t psalmboek van het Rozenkransje uytzingende’ (Weyerman 1725-1728 dl. 1: 320).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen Thomas R., die ook het niet uitgedrukte subject is van de direct hogere beknopte infinitieffrase met te gaen.

    ‘Omdat de door de stad geïnde belasting op hop elke dag minder wordt en nog sterker terug zal gaan als geen maatregelen worden getroffen, hebben de heer en het gerecht met deze keur bepaald en verordonneerd
1. Dat niemand voortaan, wie hij ook zij, zich zal mogen verstouten enige hop op te slaan, te wegen of te doen wegen dan door de ingezworen meetambtenaar die daartoe bevoegd is of door de pachter van de genoemde hopaccijns, waarbij hij de verplichting heeft de meetambtenaar voor het wegen inclusief de belasting te betalen met één stuiver per hoed hop, met als sanctie een boete van drie pond herengeld, waarvan een derde deel bestemd is voor de heer, een ander derde deel voor de stad en een laatste derde deel voor de informant of de voornoemde pachter. [...]
2. Ook zal niemand enige hop die door hem ?verkocht [gekocht], opgeslagen en gewogen is als hiervoor geschetst mogen doen wegen, uitmeten of verkopen als brouwsel of op andere wijze dan tegen betaling van een Vlaamse groot per hoed aan de administrateur of pachter, waarbij eenzelfde boete geldt met verdeling als hiervoor geschetst.’

    Dit is een fragment van een op 29 april 1536 in Haarlem uitgevaardigde keur op de hopaccijns (tekstcat. A2). Woorden: die heere ende gerechte: de heer (vertegenwoordiger van de graaf) en het gerecht (schepenen) vaardigden in Haarlem vaak keuren uit; de 17e-eeuwse afschrijver had hier abusievelijk, aldus editeur Huiziga, het meervoud genoteerd: heeren ende gerechte; meeten, uuytmeten: WNT uitmeten betek. 1 (‘De lengte-, inhouds-, oppervlaktemaat e.d. bepalen van - aanvankelijk alleen in toep. op het meten bij verkoop of aflevering van goederen, bier, stoffen e.d.; afmeten. (...) - in verb. met zinverwante woorden: in- en uitmeten, uitmeten en -wegen.’); met ‘inmeten’ wordt meer gedoeld op de handeling van het meten of wegen bij inkoop, bij ‘uitmeten’ op die bij verkoop, maar de termen komen tezamen voor; hoed, hoet: inhoudsmaat voor droge waren, bijv. steenkool, kalk en in de middeleeuwen ook koren; heerengelt is techn. term voor bepaalde belasting, zie WNT heerengeld betek. 1 (‘naam voor eene aan den eigenaar van den grond verschuldigde belasting’). Dit fragment is digitaal toegankelijk, echter zonder interpunctie, via Compilatiecorpus Haarlem 1536 nr. 1.

    ad 1. Men heeft alleen toestemming hop te laten wegen als dat door de gezworen meetambtenaar gebeurt (Q1), waarbij men de betreffende meetambtenaar één stuiver per hoed moet betalen (P1). P1 heeft een comitatieve rol. De mits.pp-frase vermeldt nl. dat iemand die hop laat wegen een betalingsverplichting heeft, die als noodzakelijk element nog eens komt bíj het voldoen door die persoon aan de (niet door mits ingeleide) voorwaarde van inschakeling van een gezworen meetambtenaar.
ad 2. Men mag hop als brouwsel alleen uitmeten of verkopen (Q2) op voorwaarde van betaling aan de pachter (P2). P2 heeft een voorwaardelijke rol.
 Beide mits.pp-frasen zijn conjunct subject-subject.

    ‘[...] daarom hebben mijne heren [van het gerecht], gehoord de eis van mijnheer de schout waarbij zekere door hem opgeroepen getuigen aanwezig waren, en gehoord de verdediging met de bekentenis van genoemde Wessel Claesz., de laatste strafbaar verklaard en zeggen hem bij deze dat hij, als boete voor genoemde euveldaden, in overeenstemming met de bepalingen van deze stad allereerst de landsheer tien ponden herengeld dient te geven en dat hij verder vóór de avond de stad en haar vrijheid dient te verlaten en daaruit drie jaar lang moet wegblijven - behoudens dat hij deze straf zal kunnen afkopen door bovenop de genoemde tien pond nog 10.000 stuks Leidse stenen te leveren ten behoeve van de industrie in deze stad -, waarbij hem voorts vanaf nu verboden wordt het genoemde badhuis te exploiteren, op straffe van correctie door de stad.’

    Dit citaat maakt deel uit van de optekening van een zgn. correctie (straf; tekstcat. A1) vastgesteld door schout en schepenen van Amsterdam na een procedure tegen badhuishouder Wessel Claesz., in wiens bedrijf wantoestanden zijn geconstateerd. Deze correctie is opgenomen in een zgn. Keurboek. Woorden: vryheit: grondgebied buiten de stadspoorten waarop nog de privileges en rechtspraak van de stad gelden; Leidse steen: waarschijnlijk zijn bakstenen bedoeld. De graaf van Holland is waarschijnlijk, vanuit de regio Leiden, de drijvende kracht geweest achter de vervanging van natuursteen door baksteen.

    Het mits.pp-voorkomen in deze strafomschrijving is ingebed in een langere frase ingeleid door behoudelyken dat-frase. Wegens zijn wanpraktijken krijgt badhuishouder Claesz. een geldboete en verbanning uit de stad voor drie jaar opgelegd (Q1), hem wordt verder voor altijd verboden het badhuis te exploiteren. Bij de verbanning bepalen schout en schepenen als uitzondering, dat de badhuishouder die zou kunnen afkopen (P1). De afkoop dan is beschreven als mogelijk doel van Claesz. (Q2), het middel dat hij daarbij zou moeten gebruiken is de levering van 10.000 stuks Leidse steen (P2). P2 is instrumenteel.
 Het begrepen subject van de mits.pp-frase is Wessel Claesz, de gestrafte badhuishouder, die ook fungeert als subject van de direct hogere frase, aangeduid met hij. De aansluiting is dus conjunct subject-subject.

    ‘[...] [de stadhouder] had gezegd dat deze stad [Gouda] zich geheel aan de meerderheid van de andere steden en gewesten behoorde te conformeren, maar dat hij deze stad niettemin een vermindering aanbood van de speciale en de reguliere bede gelijk aan die welke zij de vorige keer voor de twee genoemde beden had genoten; maar geen grotere, omdat ze de vierhonderd gulden voor de aanleg van de nieuwe sluis achter het fort, door de keizerlijke majesteit aan deze stad toegezegd, zal mogen korten op de speciale bede, naast het feit dat hij [de stadhouder] ook déze stad inzake haar punten [in verband met de bestaande privileges] zou ondersteunen voor zover daarvoor redenen zouden zijn [...]. Daarop is bij meerderheid van stemmen besloten dat men twee raden uit de vroedschap samen met de burgemeesteren naar de graaf van Hoogstraten [de stadhouder] in Den Haag zal zenden om hem te informeren over het aanzienlijke geldgebrek, de lasten en het verval van de stedelijke bedrijvigheid en de bijbehorende inkomsten, terwijl men eveneens zal instemmen met een reguliere bede van tachtigduizend pond van de eerdergenoemde waarde, op voorwaarde dat men een zelfde vermindering zal genieten als de stad bij de vorige reguliere bede genoten heeft, of een grotere.’

    Dit citaat komt uit de notulen van de vergadering van de Goudse vroedschap van 25 februari 1537. Tekstcat. is B. Ter vergadering brengt de burgemeester samen met de Goudse gedeputeerde verslag uit van een dagvaart van de Staten van Holland in Den Haag, waar ze aanwezig waren geweest. Net als sommige andere stedelijke vertegenwoordigers hadden de Goudenaren daar de in vorige vroedschapsvergaderingen vastgestelde terughoudende reactie gegeven op het verzoek om in te stemmen met een voorgestelde reguliere en bijzondere bede van vorst Karel V. Stadhouder Antoon I van Lalaing had zich daarmee echter niet tevreden getoond. Met de inhoud van zijn woorden opent het citaat.
Woorden, namen, kwesties: die stadthouder: Antoon I van Lalaing, graaf van Hoogstraten (1480-1540). Hij was vanaf 1522 stadhouder van Holland, Zeeland en West-Friesland, ingezet door Karel V; articulen: MNW articule betek. 1 (‘punt, zaak’); declinacie van deser stede neringe: veel ambachten en andere vormen van bedrijvigheid worden in de dorpen en op het platteland buiten Gouda uitgeoefend, waardoor die in de stad wegkwijnen; ten prise voorsz.: waarbij elk pond de waarde van veertig groten heeft.

    Q1, mits dat + Vf P1: redengevend. Stadhouder Antoon I van Lalaing had geconcludeerd dat de stad Gouda geen grotere vrijstelling op de bede zou krijgen dan de vorige keer bij de reguliere en bijzondere bede (Q1), omdat de stad naar een toezegging van de keizer al de 400 gulden voor een nieuwe sluis zou mogen korten op de bede en hijzelf zijn best zou doen in de zaak van de privileges (P1).
Gouda stemt vervolgens inderdaad toe in een door Holland op te brengen reguliere bede van tachtigduizend pond (Q2), op voorwaarde dat men van het stadsaandeel daarin een vermindering krijgt met een bedrag dat minimaal zo hoog is als bij de vorige bede (P2). Q2 betreft de wens van Karel V dat de Staten van Holland hem zijn bede toestaan. Natuurlijk is het goed denkbaar, dat de Staten al een conceptvoorstel op tafel hebben liggen om akkoord te gaan met het bedeverzoek, waarin zij dus de wens van de vorst overnemen, maar dit wordt in de vroedschapstekst niet aangeduid; daarom blijft de instemming met Q2 er één met Karels wens. De voorwaarde van Gouda voor een ‘ja’ tegen deze wens, is eenvoudig genotuleerd in termen van het resultaat: korting krijgen op het Goudse aandeel in de bede. Maar als iemand een voorwaarde stelt, is er altijd een gedachte verantwoordelijke voor de realisering daarvan; wie is dat hier? Karel V, degene aan wiens wens tegemoetgekomen wordt, en die beslissingen over wie welk deel betaalde met eventueel welke korting in laatste instantie altijd kon wijzigen? Of zijn het eerder de Staten, die in principe de quotering bepalen en de voorwaarde van Gouda zouden moeten realiseren? De verantwoordelijke is dus in dit geval niet eenduidig vast te stellen.
 Het begrepen subject van de mits.pp-frase is de Goudse vroedschap, die ook het niet uitgedrukte subject is van de direct hogere frase (aangeduid met men). De mits.pp-frase is dus conjunct subject-subject.

    ‘[voor de dijkgraaf en de hoge heemraden van Rijnland was een zaak begonnen tussen] eisers aan de ene en ingelanden van het waterschap Diemerdijk aan de andere kant, waarbij de eisers meedeelden dat in de jaren 1508, 1509 en 1514 enkele diepe doorbraken in de genoemde Diemerdijk waren ontstaan door stormachtige winden, en dat om deze walen onder controle te krijgen en te dichten de voorgangers van voornoemde verweerders zich verstout hadden om de daarvoor nodige aarde weg te halen van het land van de eisers dat naast de genoemde dijk gelegen was, waarbij deze voorgangers van voornoemde verweerders en de verweerders zelf de aarde voor het dichten van deze gaten niet vergoed hadden en, wat meer is, niet bereid waren die te betalen, welke formele aanmaning aan hen ook maar gericht werd, en dat meerdere malen. Daaruit concludeerden voornoemde eisers dat de verweerders veroordeeld zouden moeten worden tot betaling van de genoemde aarde aan de eisers, voor een bedrag tot hun genoegen of dat vastgesteld en beschikt zou worden door schepenen van Diemen, overeenkomstig een privilege in het jaar 1485 aan het gemeneland verleend, dat onder andere bepaalt dat de bewoners die de plicht hebben de genoemde dijk te onderhouden, de aarde die zij voor het onderhoud van die dijk nodig hebben voortaan overal in Amstelland zouden mogen wegnemen, zowel binnendijks als buitendijks, waar het voor hen maar het beste was, op voorwaarde dat zij die aarde zouden betalen na een aanzegging door schepenen van Diemen met vordering van de kosten.’

    Dit citaat komt uit een vonnis d.d. 5 september 1537 van dijkgraaf en hoogheemraden van Rijnland, en valt dus in tekstcat. A1. Woorden: die gemeenlants waren van den Diemerdijck: het hoogheemraadschap (Zeeburg en) Diemerdijk was een bestuurseenheid ten zuidoosten van Amsterdam van 1438 tot 1970. De autoriteiten besloten na de Sint-Elizabethsvloed van 1421 de Zuiderzeedijk op te hogen en te versterken; de Diemerdijk werd aangelegd. Het waterschap werd opgericht om deze dijk en het aangrenzende land te beheren. Diemen als dorp zelf bestond in die tijd al een paar honderd jaar; het lag bij de veenweiden langs de rivier de Diem, die door de Diemerdijk zou worden afgedamd; voersaten: WNT voorzaat I, bet. 2 ‘voorganger in een recht, eigendom of pacht’; gemoede: MNW betek.1; tacxatie: MNW taxatie; ’t gemeen lant: WNT gemeen I, vierde aanv., gemeen(e)land, al het land dat tot een bep. waterschap behoort; vervaen MNW bet. 1; ondersaeten: MNW ondersate I betek. 1 (“Hij of zij die onder iemands gezag staat, iemand tot wiens bescherming men verplicht is; ook in het alg., als nog heden, onderdaan. (...)” ); duechdelick: MNW duechdelijc > dogedelijc betek. 3; Aemsterlant: het land behorend tot het hoogheemraadschap Amstelland (opgericht in 1525) dat in die tijd gescheiden was van het hoogheemraadschap (Zeeburg en) Diemerdijk; van voirtan: MNW vortaen betek. 2.c. De kritisch-normaliserende transcriptie is ontleend aan Van der Gouw (1980: oef. 14, met foto van handschrift).

    Ingelanden van het waterschap Diemerdijk, die inzake de Diemerdijk onderhoudsplichtig zijn, hebben volgens een privilege uit 1485 toestemming om aarde, nodig voor het dichten van gaten in de dijk, overal in Amstelland vandaan te halen (Q), maar daaraan is volgens datzelfde privilege de voorwaarde verbonden dat ze de door de Diemer schepenen vastgestelde prijs van die aarde vergoeden aan de betreffende landeigenaren (P). De rol van P is conditioneel.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden begrepen de onderhoudsplichtige ingelanden van het waterschap, die ook als subject optreden van de direct hogere frase.

    ‘[de 36 vroedschapsleden] hebben erin bewilligd, dat men [burgemeesteren] de genoemde regenten zal toestaan de genoemde kraan op de Lastage te plaatsen, waartoe de stad hun de Montelbaanstoren zou kunnen toewijzen [...]. Met dien verstande dat de genoemde regenten [van het Sint-Pietersgasthuis] de kosten voor het bouwen en plaatsen van deze kraan op zich zullen nemen en betalen, waarvan zij de baten zullen incasseren ten behoeve van genoemde armen. De vroedschapsleden maken het voorbehoud, dat toekomstige burgemeesteren voornoemde kraan op hun beurt in beheer zullen mogen nemen om die naar hun goeddunken aan enigerlei organisatie voor armenzorg in deze stad toe te wijzen, waarbij ze de voornoemde regenten de gelden dienen te vergoeden die deze zullen hebben uitgegeven om de kraan te construeren en op te stellen, gelden waarvan deze regenten in het genoemde geval verplicht zullen zijn een correcte berekening voor te leggen aan de burgemeesters.’

    Het fragment maakt deel uit van een resolutie van de Amsterdamse vroedschap d.d. 1 december 1537 (tekstcat. B). In het direct voorafgaande staat dat burgemeesteren met de 36 raden van de vroedschap overleg gepleegd hebben over een verzoek van de regenten van het Sint-Petersgasthuis om op de Lastage een kraan in bedrijf te mogen stellen om scheepsmasten op hun plaats te zetten; de baten van de exploitatie zouden, zo luidde de motivering van het verzoek, ten goede komen aan de ‘huisarmen’ die de zorg van het gasthuis genoten. Woorden: craen: MNW crane (‘kraan, een werktuig dat dient om lasten op te lichten en gebruikt wordt bij het lossen en laden van schepen’) - hier: een kraan om scheepsmasten op hun plaats te zetten; in der tijt: ook wel: in der tijd wesende, de dan fungerende, toekomstige (WNT tijd betek. 3, derde streepje).

    De vroedschap bewilligt erin dat burgemeesteren de regenten van het Sint-Petersgasthuis toestemming geven tot het in bedrijf nemen van zo’n speciale kraan op de Montelbaanstoren, waarvan de baten zullen vloeien naar hun armenzorg, en preciseert dat de gasthuisbestuurders de kosten zullen betalen voor bouw en plaatsing van de kraan (Q1). Daarna volgt in een lange frase (ingeleid door behoudelicken, dat) een voorbehoud P1 bij de gunning, inhoudend dat toekomstige burgemeesteren deze kraan zullen mogen overdragen aan een andere organisatie voor hulp aan armen naar hun keuze (Q2), waarbij de burgemeesters dan het (correct berekende) bedrag van de investering dienen te vergoeden aan de regenten (P2). P2 heeft een comitatieve rol ten opzichte van Q2.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden begrepen de dan in het ambt zijnde burgemeesteren, die ook subject zijn van de direct hogere frase.

    ‘Omdat elke dag allerlei personen - rechtstreeks tegen Gods gebod en het welzijn van hun medemens in - de brutaliteit hebben om aan goede burgers geldleningen met hoge rente te verhandelen en om onder de dekmantel van handel te profiteren van woekerrente en ander ongeoorloofd gewin, hetgeen onacceptabel hoge schade en veel nadelen berokkent aan de burgers van de stad, daarom hebben baljuw, proosten en schepenen van de stad Kortrijk een regeling getroffen en een verbod uitgevaardigd op elke handelwijze waarbij mensen - welke status zij ook bekleden of in welke situatie zij ook zijn - penningen uitlenen in de vorm van voorschieten met woekerrente, enig goed - hoe of wat het ook is - verkopen voor een hoge, lucratieve prijs met uitstel van betaling tot enig tijdstip in de toekomst aan personen buiten de beroepsgroep of die zich gewoonlijk niet bezighouden met de handel in de betreffende goederen - of het nu wol, zijde, lakense stof, tafellinnen betreft of andere goederen, niets uitgezonderd - en [op elke handelwijze waarbij mensen] in algemene zin woekercontracten sluiten met hun medemensen. Bij overtreding van dit verbod worden de betreffende geldleningen, verkooptransacties en woekercontracten rechtens nietig verklaard, en kunnen de schuldenaars en hun borgen ermee volstaan de penningen die hun geleend zijn terug te geven of van de goederen die hun verkocht zijn de juiste waarde of schatting te betalen zoals die op het moment van levering naar algemene maatstaven gold zonder dat enige rente daarbij verschuldigd is, ook al stipuleren de contracten en obligatiepapieren die met betrekking tot de betreffende transactie opgesteld en wettig bekrachtigd zijn alles juist op tegenovergestelde wijze; en worden bovendien de financiers, handelaren en woekeraars om hun daden ter discretie van de rechter gestraft’

    Dit citaat behelst een verordening (tekstcat. A2) die op 15 maart 1538 gepubliceerd (opgehangen) is voor het stadhuis van Kortrijk. Anders dan Compilatiecorpus dateer ik volgens de nieuwe jaarstijl: 1538; 1537 is het jaartal volgens de paasstijl, zie CoutumeCourtrai 380v. Het citaat beschrijft wat baljuw, proosten en schepenen van Kortrijk decreteren ter indamming van de welig tierende verkoop van leningen met woekerrenten. Woorden: croisen: MNW croos III (betek. ‘aanwas, vermeerdering, bepaaldelijk interest, rente’); alse: samengetrokken vorm van ‘alles’; ‘ te corrigerende’ etc. nevengeschikt aan ‘verclaerst te zyne’ en ’te gestane’, alles beheerst door ‘op straffe van’. Anders dan Compilatiecorpus dateer ik volgens de nieuwe stijl: 1538. Het jaartal volgens de paasstijl is 1537 (zie CoutumeCourtrai 380v).

    Degenen die een schuld hebben bij malafide geldverstrekkers, handelaars in woekerrenten of dito verkopers van goederen e.d. voldoen aan hun verplichtingen (Q) door het geleende geld terug te geven (Pa) dan wel van de aan hen verkochte goederen de courante waarde te betalen, niet verhoogd met enige rente (Pb). De mits-frase duidt hier een tweeledig middel aan. Opgemerkt zij, dat mits eerst gecomplementeerd wordt door een frase met als kern restituerende (Pa) en vervolgens door een frase met als kern de infinitief betaelen (Pb), zonder dat er betekenisverschil tussen pp en infinitief in combinatie met mits lijkt te zijn.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Op 11 augustus in het jaar [15]38 zijn de 36 raadsleden van deze stad bijeengekomen. Zij hadden er bezwaar tegen dat het register van de schatkist en het belastingkantoor van deze stad gecontroleerd zou worden door registermeester Vincent en de andere in de stad aanwezige gecommitteerden [van de Raad van Financiën], die aan burgemeesteren daarom verzocht hadden. Na langdurig beraad is ten slotte op basis van de opinie van de meerderheid besloten dat men [burgemeesters] genoemde gecommitteerden een controle van genoemd register zal toestaan, onder de voorwaarde dat men [de burgemeesters] hun [de gecommitteerden] voorafgaand vraagt in te stemmen met het voorstel dat zij [de gecommitteerden] enkele raadsleden van deze stad zouden willen aanwijzen om genoemd register te controleren en hun [de gecommitteerden] daarvan verslag te doen, voor zover zij dat aan de gecommitteerden zouden mogen verschaffen.’

    Dit citaat behelst het verslag van de vroedschapsvergadering van Amsterdam, gehouden op 11 augustus 1538. Tekstcat. is B. In 1531 was door Karel V de Raad van Financiën opgericht. Deze Raad, waarin o.a. de thesaurier-generaal, enkele hoge edelen en een handvol gecommitteerden zitting hadden, beheerde de grafelijke domeinen, regelde de inning van de toegezegde bedegelden en controleerde het financiële beleid van o.a. de steden; de in het citaat genoemde mr. Vincent (Vincent Cornelisz. van Mierop, zie ResolVroeAmstI 140 nt. 81) was vanaf de oprichting gecommitteerde in de Raad, was opgeklommen tot rekenmeester in de Haagse Rekenkamer en registermeester van Holland. Woorden: zwaricheyt: MNW swaricheit betek. 4 (‘moeilijkheid, last, bezwaar’ _ (enige) streepje: swaricheit maken, zwarigheid of bezwaar maken, moeilijkheden of bezwaren opwerpen’); registren: MNW register (‘register, een boek waarin ambtshalve verschillende zaken, akten, overeenkomsten, namen enz. worden overgebracht of opgeteekend’); visteren: WNT visiteeren betek. II. (‘onderzoeken, inspecteeren’), in het bijz. betek. II. 6 (‘controleeren (van rekeningen, boeken, een kas enz.’) in combinatie met betek. II.7 (‘als geestelijke of ambtelijke overheid inspecteeren; visitatie doen in of bij’); gehengen: MNW gehengen betek. 1 (‘gedoogen, toestaan.’), in het bijz. betek. 1.b (‘met een persoon in den 3den nv. (...) hem toelaten, toestaan, veroorloven’); begerende: MNW begeren betek. 4 (‘(...) iets opeischen (....)’); verwerfven: MNW verwerven I betek. I.3 (‘bezorgen, verschaffen’), en eveneens WNT verwerven I: betek. I.5 (‘bezorgen, verschaffen, verleenen’). Editiewijze: de bron waarin de editeuren het verslag van 11 augustus 1538 hebben gevonden is een pakket van zeventig foliovellen met het opschrift: Conclusien van de XXXVI raiden, genomen en geregistreert zedert den XVIden in januario anno XVc zes ende dertich (door editeuren verder verkort aangeduid met ‘Vroedschapsresoluties’ dl. I).Dit citaat staat op Fol. 3. Het betreft een net-afschrift van de oorspronkelijke minuut voor de stedelijke administratie; de editeuren hebben dit getranscribeerd, waarbij zij twee bijzonderheden van het handschrift hebben verantwoord (vóór het woord thoenen is ‘kennen’ doorgehaald, en vóór de titel mr. (mr. Vincent) is het woord ‘mijnen’ doorgehaald).

    De vroedschap, in vergadering bijeen, is ermee akkoord gegaan dat burgemeesters bewilligen in het verzoek van registermeester Vincent en andere gecommitteerden van de landelijke Raad van Financiën om een controle te mogen uitvoeren van het register van schatkist en accijnshuis van de stad Amsterdam (Q), onder de voorwaarde dat burgemeesters de gecommitteerden verzoeken in te stemmen met het voorstel dat zij enkele raadsleden uit de Amsterdamse vroedschap machtigen tot de controle, waarna die personen voor zover mogelijk verslag zullen uitbrengen aan de gecommitteerden (P). De controle werd derhalve toegestaan op een conditie die vrijwel betekende: controle niet laten plaatsvinden, maar iemand van de eigen raad een rapport laten opstellen!
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject zijn de burgemeesters, die ook subject zijn van de direct hogere frase.

    ‘[...] door deze door ons uitgevaardigde akte vergunnen en bewilligen [wij] onze eerdergenoemde onderdanen, de inwoners van onze landstreek Westerwoldingeland [...], dat wij daar rechters zullen benoemen die volgens hun oude privileges of rechtsgebruiken in genoemde landstreek erf en goederen hebben, en dat zij vanaf heden door onze drosten en ambtenaren of anderen die wij binnen onze voornoemde landstreek zullen aanstellen, niet zwaarder belast zullen worden met huisdienst dan dat iedere vrije boer verplicht zal zijn elk jaar één dag voor onze drost of ambtenaar in Huize te Wedde met paard en wagen diensten te verrichten binnen de landstreek, voor zover zij paard en wagen bezitten. En degenen die geen paard en wagen hebben, zullen aan hun verplichtingen voldoen door één dag diensten te verrichten met lichamelijke arbeid, en niet méér, en in een passende tijd van het jaar. Tevens [vergunnen wij hun] dat zij voortaan vrij zullen zijn van de verplichting om hun koren naar een bepaalde molen te brengen of ook van enige andere belemmerende regel die door ons is ingesteld. Zij mogen daarentegen hun graan binnenshuis [verwerken] door het met de hand te malen, of op andere wijze zoals die hun goed zal dunken, zonder dat zij enige belemmering of last ondervinden van onze drosten en ambtenaren’

    Dit citaat stamt uit een octrooi bestemd voor de inwoners van Westwoldingerland (tekstcat. B). Dit blijkt uit een aantekening aan het eind van het document: Copia Die Privilegien van Keyser Carell die Vijffde gegheven aan die Ingesetenen van Westerwoldingerlandt. Volgens informatie, door het archief in potlood op het document genoteerd, is deze aantekening van de hand van ene John Lewe (eind 16e eeuw; zie hierover Alma 2020). Het octrooi is gedagtekend 12 augustus 1538 te Brussel, uitgevaardigd door Karel V, en het dateert uit de beginjaren van zijn landsheerlijk gezag over Westerwolde. Westerwoldingerland (vroeger: ‘de heerlijkheid Wedde en Westerwoldingerland, Bellingwolde en Blijham’) is de naam voor de huidige streek Westerwolde in het zuidoosten van Groningen, grenzend aan Duitsland. De inwoners hadden zich uit onvrede met het bewind van Karel van Gelre in 1536 tot Karel V gewend, toegezegd belasting (hoendergeld, jaartienden) aan zijn ambtenaren te betalen, en hem een rekest aangeboden met het verzoek om erkenning van hun aloude landrecht en tevens om vrijstelling van het verplicht gebruik van de banmolen (het zgn. molenrecht) en verlichting van de verplichte werkzaamheden voor de landsheer of zijn ambtenaren (de zgn. huisdiensten)). In het direct voorafgaande stelt Karel V dat hij, na overleg met regentes Maria van Hongarije en de leden van zijn Raden, het landrecht van Westerwolde erkent en dat Karels stadhouder in Groningen onder wie zij voortaan ressorteren dat eveneens doet. In dit citaat gaat hij in op de verzoeken inzake huisdienst en molenrecht. Woorden, namen: brieven: MNW brief betek. 4; willecoren: MNW betek. I.3 (‘met den datief van den persoon. Iemand iets bewilligen, toestaan’); geervet ende geguedet: WNT gegoed betek. 1 (‘(...) zegswijze ergens gegoed zijn, er vaste goederen bezitten (...)_ (...) verbonden met het bnw. geërfd, een erf bezittende (...)’); usantien: WNT usantie > usance betek. 2.a; drossaten ende amptluijden: duiden in sommige gevallen op dezelfde, door de landsheer aangestelde functionarissen _ WNT drost (soms drossaat, drossaard): betek. ‘titel van een (...) rechterlijk en bestuursambtenaar ten platten lande’, en MNW ambtman > amtman: betek. ‘ambtenaar in ’t alg., maar bepaaldelijk gebezigd in Noord-Nederland (...) als benaming van den landsheerlijken ambtenaar, die elders scouthete of scout (...) genoemd wordt’; toe Wedde: Huis te Wedde (of Wedderborg) is de borg in het dorp Wedde waar eeuwenlang de Heren van Westerwolde zetelden en sinds 1538 de drosten, rechters etc. aangesteld door Karel V; huijsman: VMNWen MNW huusman betek. 1, WNT huisman betek. A; bezwaert: WNT bezwaren betek. 5 (‘iemand (zich zelf) lasten, verplichtingen opleggen’); dienen: VMNW betek. I.5, MNW betek. I.1.b; latsela: MNW letsel(e ) (‘belemmering, hindernis, letsel’); stande: WNT stand betek II.B.2, 14de en 15de streepje (‘van instellingen: het aanzijn schenken, ”oprichten” ’, resp. ‘van wetten en regelingen, bepalingen en besluiten, en derg.: het aanzijn schenken, in het leven roepen’); quernen: MNW quernen: betek. ‘(...) met een handmolen malen’); moetsele: MNW moeysel betek. 1 (‘moeite, verdrietelijkheid, last, gedacht als bejegening en als toestand’). De tekst is een afschrift van een contemporain afschrift uit de tweede helft van de 16e eeuw. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Boeren die geen paard en wagen bezitten om daarmee een dag lang huisdienst uit te voeren, kwijten zich van die verplichting (Q) door hun diensten te verrichten als fysieke arbeid (P). De mits.pp-frase is instrumenteel.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden begrepen de boeren die geen paard en wagen bezitten; dezen zijn ook subject van de direct hogere frase.

    ‘Tevens, dat alle wollenaaisters die nering willen drijven in een winkel of kraam, verplicht zijn voorafgaande aan hun toelating als winkelierster hun proeve van bekwaamheid af te leggen voor de genoemde drie beoordelaarsters in de vorm van twee stuks werk, namelijk een overkleed en een keurslijf, waarbij ze voor elk stuk zes stuivers dienen te betalen bestemd voor die beoordelaarsters, die dit loon, als ze dat wensen, kunnen gebruiken ten behoeve van de eredienst of hun arme gildezusters of gildebroeders.’

    Dit citaat omvat artikel 3 van een ordonnantie, uitgevaardigd door het stadsbestuur van Amsterdam op 18 januari 1539, tekstcat. A2. Het gaat hier om de proef die de wollenaaisters moeten doen om winkel te mogen houden.

    Wollenaaisters die nering willen drijven in een winkel of stalletje, zijn verplicht om voorafgaande aan toelating hun proeve van bekwaamheid af te leggen met twee werkstukken (Q), waarbij ze voor elk proefkledingstuk zes stuivers aan de beoordelaarsters dienen te betalen, die dit geld, als ze dat willen, kunnen geven aan kerkelijke doelen of aan armlastige broeders of zusters van het gilde (P). P heeft hier een comitatieve rol.
 De aansluiting is conjunct subject-subject: de wollenaaister zijn begrepen subject van de mits.pp-frase, en zij zijn eveneens subject van de direct hogere frase die hun verplichting tot het afleggen van een examen noemt.

    ‘Voorts is inzake het staallood en het grootzegel van de lakennering besloten dat men deze leges per mei aanstaande niet zal verpachten, maar de inning zal opdragen aan de gezworen keurmeesters, waarbij men hun voor hun inspanningen zoals dat hoort een fatsoenlijke som betaalt’

    Vergadering 24 april 1540 van de 36 raden en burgemeesteren van Amsterdam. Tekstcat. is B.
De raden geven hun akkoord aan een andere inning van de stedelijke belastingen voor de lakennijverheid.
Woorden: zegel, MNW het grootzegel was meestal het stadszegel; waardijn WNT: bet. 2.b ‘stedelijk keurmeester’; committeren WNT: ‘Met eene opdracht of volmacht voorzien, afvaardigen of zenden.’ Of: aanwijzen, in een ambt benoemen, aanstellen.’

    De raad besluit dat burgemeesteren de inning van de lood- en zegelleges in de lakennijverheid niet meer zullen verpachten aan particulieren maar opdragen aan de stedelijke keurmeesters (Q). De raad stelt dat burgemeesteren deze opdracht aan genoemde functionarissen uiteraard gepaard moeten laten gaan met de toekenning van een redelijke gratificatie (P). P heeft een comitatieve rol.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject van de mits.pp-frase zijn de burgemeesteren als uitvoerders van het besluit (men), en zij zijn ook subject van de direct hogere frase.

    ‘[De vorst schrijft aan Deventer, Kampen en Zwolle: wij brengen in herinnering dat de Overijsselse steden ons bij gelegenheid van het laatste oogstfeest hebben verzocht te willen zorgen voor een geboren Overijsselaar voor het ambt van bevelhebber en drost, en de niet-Overijsselaar Bourmania uit zijn functies te willen ontheffen], waarop wij de genoemde afgevaardigden als antwoord hebben laten geven dat het ons vaste voornemen is om de rechten en privileges van ons gewest Overijssel in stand te houden [...], en dat wij daarom genoemde Bourmania niet zonder meer hebben willen bekleden met de ambten van bevelhebber en drost, maar alleen bij wijze van voorlopige voorziening en tot het moment dat daarvoor een andere verordening getroffen zou zijn. Wij deden niettemin onze genoemde drie steden het verzoek om de goede en trouwe diensten die voornoemde Bourmania bewezen heeft inzake de bescherming van voornoemd huis Coevorden in aanmerking te nemen, samen met het feit dat wij hem voor genoemd ambt als goed en capabel beschouwden, en ons te willen schrijven of zij hem op overeenkomstige wijze goed en capabel achtten om verlenging te krijgen van zijn benoeming als bevelhebber en drost, onder de voorwaarde dat hij zich persoonlijk garant zou stellen voor het behoud van hun genoemde voorrechten. En nu de genoemde drie steden Deventer, Kampen en Zwolle ons in hun brieven van 3 mei j.l. dienstwillig positief geantwoord hebben [...], verzekeren wij bij deze dat het onze opvatting en bedoeling niet is geweest [...] dat de continuering van voornoemde Reynoltz van Bourmania aangegrepen zal worden om hun privileges aan te tasten of ten nadele daarvan aangevoerd zal worden als precedent’

    Dit is een fragment van een antwoordbrief, door de secretaris van Karel V (Verreycken, secretaris en audiencier) geschreven en door Karel zelf getekend op 24 juni 1540 in Gent. De brief valt in tekstcat. B. De vorst resumeert eerdere correspondentie met Deventer, Kampen en Zwolle over de aanstelling van de Fries Bourmania als nieuwe bevelhebber en drost van Coevorden en Drente, waartegen de steden aanvankelijk bezwaren hadden geuit met beroep op hun oude privileges inzake de benoeming van ambtenaren, en stelt hen nogmaals gerust inzake deze privileges. Woorden: reverssz brieff: MNW reversbrief: ‘Een schriftelijk antwoord, renversaal, schriftelijke tegenbelofte of tegenverzekering’ en WNT reversbrief, (“Verbastering en gedeelt. leenvertaling van mlat. Reversales litterae, of fr. Lettres réversales.(...)”) betek. 1 (‘Geschrift, waarin men iets toezegt, belooft, verzekert of bevestigt; (meer bepaaldelijk) akte, waarin men een gesloten overeenkomst of het bestaan van een andere akte en de daaruit voortspruitende rechten en verplichtingen tegenover zijn wederpartij erkent.’). De tekst is een transcriptie door Gratama van een door Johan van Coevorden goedgekeurd woordelijk afschrift van het originele document. Aan het eind van de door Gratama overgenomen brief staat nl. na de ondertekening By den Keyser met daaronder Verreycken: Gecollationirt und auscultirt Is tegenwoirdige copie, tegens und mith oiren ongeradierden und ungecancellierden besegelden francynen brieff, Concordierende mith densulvigen van woirde tot worden by my Bernardo Lunynck apenbaer Notario und der stadt Deventer Secret. Tegen syn onderteyckende copia gecollationirt is daermede bevonden accorderende by my Johan Muss van Covorden. Onbekend is van welke datum dit afschrift is.

    In zijn brief aan Deventer, Kampen en Zwolle memoreert Karel V o.a. dat hij deze steden gevraagd had te beoordelen of zij de voorlopig aangestelde drost Burmania geschikt vonden om een verlenging van zijn aanstelling als drost te krijgen (Q) onder de voorwaarde (die mogelijk in de brief van de Overijsselse steden al zo gestipuleerd is) dat Bourmania persoonlijk garant zou staan voor het behoud van de bestaande voorrechten van het gewest (P).
 De mitz.pp-frase is conjunct subject-lijd.voorw: als subject wordt begrepen Bourmania, die optreedt als lijdend voorwerp van de direct hogere frase oft zy hem oick nut en bequaem hilden, om (...). Dit subject wordt in de mitz.pp-frase extra uitgedrukt door een Agentieve by-bepaling by hem, vermoedelijk ter indicatie dat Bourmania persóónlijk garant zou moeten staan voor de instandhouding van de voorrechten; dit zou nl. helemaal nog niet vallen onder zijn ambtseed als bevelhebber en drost van Coevorden.

    ‘Heden hebben mijne heren burgemeesteren de 36 vroedschapsleden van deze stad de moeilijkheid geschetst die verbonden is aan het verzoek zoals gedaan door Jacob van Grammaye, gemachtigde voor de inning van belasting die vastgesteld is voor van elders afkomstig graan, en hun de vraag voorgelegd wat de verstandigste reactie zou zijn; en of de reactie, door mijne heren schriftelijk geconcipieerd en aan de 36 vroedschapsleden getoond en voorgelezen, de genoemde gemachtigde mondeling of schriftelijk doorgegeven zou moeten worden, en ook nog of men het genoemde antwoord vooraf zal meedelen aan de grote steden.
Uiteindelijk hebben de 36 raadsleden het nuttig geoordeeld dat men [burgemeesteren] de genoemde reactie schriftelijk aan de genoemde gemachtigde zal doen toekomen, met dien verstande dat men deze reactie eerst aan de watersteden dient mee te delen; en dat men daarna de genoemde watersteden zal voorstellen om een bijdrage te leveren aan de kosten die de stad zou moeten dragen ingeval van een weigering om de genoemde belasting op te leggen.’

    Dit is een citaat uit het vergaderverslag van de Amsterdamse vroedschap van 13 augustus 1541. Tekstcat. is B. In het direct voorafgaande wordt de voorgeschiedenis van het verzoek van belastinginner Van Grammaye geschetst (ResolVroeAmstI 52v). Een paar maanden eerder was door door de baljuw van Goes, tevens controleur van uit Zeeland uitgevoerd graan, aan burgemeesteren een brief overhandigd van de hand van de Spaanse koningin met een bijgevoegd document van Karel V. Dat omvatte het bevel om een aparte heffing op te leggen voor graan dat van elders ingevoerd, verkocht en weer uitgevoerd was, de zgn. congie op vreemden greynen. De Zeeuwse controleur van graanuitvoer was verantwoordelijk voor de inning, die concreet was opgedragen aan Van Grammaye. De brief en het document kwamen op de junivergadering van de vroedschap ter tafel. Zij was toen van oordeel dat de heffing de handel van Amsterdam en van het hele gewest zou schaden. Nu, twee maanden later, hebben burgemeesteren een schriftelijke reactie geformuleerd. Woorden: congie MNW: ‘congégeld, congiegeld, ben. voor een in- of uitvoerheffing op graan en mog. Ook andere producten in de 16de e.’; (mitten) grooten steden: de zes grootste steden waren Dordrecht, Haarlem, Delft, Leiden, Amsterdam en Gouda; waterstad WNT betek 1: ‘stad, gelegen aan het water, inz. de zee; in specifieken zin als ben. voor de noordholl. steden, in het Noorderkwartier, aan den rand van het Ijsselmeer gelegen.’_ bedoeld zullen zijn Enkhuizen, Hoorn, Medemblik, Monnikendam, Edam; opcomen: MNW betek 3. Overgankelijk communiceeren is niet meer dan: kennis geven (WNT)

    De vroedschap oordeelt dat de door burgemeesteren voorbereide schriftelijke reactie aan Van Grammaye gezonden kan worden (Q), waarbij burgemeesteren de Hollandse watersteden van tevoren van dat antwoord op de hoogte dienen te stellen (P). De comitatieve toevoeging hangt samen met het feit dat de zgn. watersteden ook gevraagd zullen worden te participeren in de financiële consequenties van het bewuste (afwijzende) antwoord.
 De aansluiting is conjunct subject-subject, want het begrepen onderwerp van de mits.pp-frase zijn de burgemeesteren (aangeduid met men).

    ‘En als genoemde examenkandidaat tot meester bevorderd en deskundig verklaard wordt, zal men hem op grond van zijn kunde en kennis als meester in het genoemde gilde ontvangen en inschrijven, zodra hij het intreegeld voldoet zoals bepaald in de genoemde keur, en dan zal de geëxamineerde die de grote proef heeft afgelegd verplicht zijn de genoemde proefmeesters een luisterrijk maal aan te biedene kar, of vijf schellingen in Vlaamse groten in plaats daarvan.’

    Dit citaat is deel van artikel 22 van de door de schout en het gerecht van Haarlem uitgevaardigde keur (tekstcat. A2) voor het gilde van metselaars, tegeldekkers en kalkbranders. De uitvaardiging vond plaats in januari 1542. Het bewuste artikel beschrijft de vaardigheden en kennis die metselaars, ook als zij in de praktijk al lang dit werk doen, op het examen moeten kunnen tonen voordat zij toegelaten worden tot het gilde.

    De inschrijving van een geslaagde examenkandidaat als meester in het gilde vindt plaats (Q) als het intreegeld betaald is (P). P heeft een temporeel-momentale rol: Q volgt in de tijd snel op P. Maar omdat de keur het zo voorstelt, dat de betaling als het ware vanzelf resulteert in inschrijving, kunnen we P hier ook zien als quasi-oorzakelijk.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-lijd.voorw.

    ‘[...] dat u of de voornoemde indieners van klachten zich niet over ons moeten beklagen maar ons erkentelijk moeten zijn, omdat zij hier geen geringere rechten genieten dan onze eigen poorters, en des te meer omdat de vis die naar Utrecht gaat - als de aanvoer op peil is - gewoonlijk te uwen gerieve en voordele doorgelaten wordt tegen betaling van niet meer dan een duit per ben, hoewel deze vis volgens de letter van de ordonnantie hier eerst afgeslagen zou moeten worden.’

    Dit fragment komt uit een missive (tekstcat. B) van het stadsbestuur van Amsterdam aan dat van Utrecht ter weerlegging van de klachten van de Utrechtse viskopers, de supplianten genoemd in het citaat. Woord: ben ‘mand’.

    Het Amsterdamse stadsbestuur schrijft aan de Utrechtse collega-bestuurders dat zij er dankbaar voor zouden moeten zijn dat de vis op een voor hen - in casu voor de Utrechtse viskopers die zij bestuurlijk vertegenwoordigen - gunstige wijze mag passeren; deze goedkope passage geschiedt doorgaans (Q) tegen betaling van slechts een duit per mand (P). P duidt op een in de ogen van de opstellers van de missive lichte voorwaarde [die ooit door Amsterdam gesteld is] waaronder de Utrechtse viskopers profiteren van een lage prijs voor het recht van doorgang.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want als onderwerp worden begrepen de Utrechtse viskopers, die geen rol als onderwerp of voorwerp hebben in de direct hogere frase maar wel eerder in de tekst voorkomen.

    ‘Men gelast de hier aanwezige schatkistbewaarders om Pieter Claeszoon, kannenmaker, het bedrag van vier gulden en vijftieneenhalve stuiver in handen te geven vanwege een bepaalde hoeveelheid lood die Gijsbrecht de leidekker bij de genoemde Pieter Claeszoon opgehaald heeft om daarmee het stadhuis van deze stad Alkmaar te herstellen, waarenboven hij [Pieter Claeszoon] ook een half hoed kalk geleverd heeft; dit alles blijkend uit zijn schriftelijke verklaring die aangehecht is. En als u deze verklaring inlevert, zal men dat goedkeuren in uw rekening waarvan het onderdeel zal uitmaken. Opgemaakt met onze namen hieronder geplaatst op de 9^de dag van november 1500 drieënveertig.
Symon Janszoon
Somma 4 pond, 15 stuivers, 6 denarii.’

    Dit citaat behelst een betaalopdracht van de burgemeester van Alkmaar aan de aanwezige thesauriers en is te rekenen tot tekstcat. B. Ter informatie: Symon Janszoon was burgemeester van Alkmaar. Direct volgend op dit citaat staat de verklaring van kannenmaker Pieter Claesz. dat hij het vermelde bedrag ontvangen heeft. Woorden: kannemaker: MNW cannemaker; cedulle: MNW cedule > cedele betek. 2 (‘eene akte, eene schriftelijke verklaring. Vgl. (...) doopceel, huurceel e.a’); gehaeld: MNW halen betek. 7; angehecht: MNW aenheften betek. ‘vasthechten (...)’; hoede: MNW hoet II (‘ eene inhoudsmaat voor droge waren, vooral voor steenkolen en kalk, in de middeleeuwen ook voor koren en andere zaken, in gebruik. Hoed. Het hoed hield in, voor steenkolen 11, 7 mud; voor kalk 9, 7 mud (...)._ vgl. WNT hoed II: ‘(...) 970 liter (...)’); ’t uuytgeven van uluyder rekenynck: VMNW rekeninghe betek.1, waaronder de verbinding rekeninghe doen/gheven, ‘rekenschap afleggen over beheerde gelden’. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift heb ik, met enkele wijzigingen, overgenomen van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar, bijlage stadsrekeningen.

    De burgemeester stelt dat de uitbetaling van vier gulden en vijftieneenhalve stuiver aan kannenmaker Pieter Claeszoon, waartoe hij de stedelijke schatbewaarders opdracht gegeven heeft, in hun boekhouding zal worden geaccordeerd (Q) zodra zij de verklaring van de kannenmaker daaromtrent overleggen (P). De rol van P is temporeel-momentaan, en de volgorde is P-Q. Maar P kan ook betiteld worden als quasi-oorzakelijk, want de voorstelling van zaken is, dat de overlegging door de thesaurier van het document van de ambachtsman de goedkeuring van hun boeken als het ware tot gevolg zal hebben. Opvallend is dat het subject men in de direct hogere frase voorop staat, waardoor deze frase de rechte orde heeft.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want als subject van overleverende worden de schatkistbewaarders begrepen, die in de direct hogere frase slechts aangeduid worden door het bezittelijk voornaamwoord u luyder.

    ‘Claes Rutgersz. en Rutger Jan Steyns en Kathelyne en Hilleken met hun aangewezen voogd, Jan Petersz. als man en voogd, Mechtelt, zijn echtgenote, en Matthijs Biekens als man en voogd, Oeyken, zijn echtgenote, tezamen vormend de wettige kinderen van genoemde Claes Rutgersz. En wijlen Yken, zijn echtgenote, hebben aan Lambert Marcelisz. verkocht en in eigendom overgedragen twee hond land of ongeveer 90 vierkante Gelderse roeden in de parochie van Lithoijen genoemd ‘op de heuvel’. Het land ligt tussen [land van] de genoemde Claes Rutgersz. aan de ene zijde en van de genoemde Lambert Mercelisz. aan de andere zijde en komt met beide uiteinden tot aan de openbare weg. Als bepalingen worden toegevoegd dat de sloot gelegen tussen het erf van Claes Rutgersz. met zijn kinderen en de genoemde twee hond land in tweeën wordt gedeeld en dat genoemde Lambert aan de overkant van de sloot een omheining zal mogen maken op het erf van genoemde Claes, zover als de boomgaard zich uitstrekt. Als verplichte handeling doen zij [Claes Rutgersz. en familie] daarbij met halmslag afstand van elke aanspraak [op het verkochte], zoals dat gebruikelijk is, en beloven tevens de genoemde 2 hond land voor hen te beschermen tegen formele belemmeringen en aanspraken erop te zullen ontkrachten, uitgezonderd waar het gaat om het schouwen binnen de begrenzing van het land’

    Dit is een fragment van een akte betreffende de verkoop van een stuk land met aanvullende bepalingen door Claes Rutgersz. en de zijnen aan Lambert Marcelisz. Op de akte staat de datum waarop deze in aanwezigheid van twee getuigen passeerde bij schepenen: ‘actum den xiiij-en dach februarij anno xliij’ oftewel 14 februari 1544. De akte valt in tekstcat. A1. Woorden: Littoeijen: Lithoijen, dorp in de gemeente Oss, ‘klein Lith’, door een bos gescheiden van (groot) Lith; kindeline: MNW kindelijn, kindelkijn, kindekijn (betek. ‘(...) kindeken, kindeke, kindje. Het gewone verklw. in het Mhd. is kindelîn, kindel. Dit komt in dezen vorm ook eene enkele maal in het Mnl. voor (...)’); opgedraghen: MNW opdragen I betek. 6 (‘aan iemand overdragen, eene zaak (bepaaldelijk een vast goed) aan iemand gerechtelijk in eigendom overdragen. Zie Ndl. Wdb. (...): “zoowel van zaken, waarvan men vrijwillig (door schenking enz.) afstand doet als van datgene wat men verkocht heeft” ’); hond: WNT hond II betek. (‘(...) gemeenlijk de naam voor (het zesde deel van een Rijnlandsch morgen): honderd vierkante roeden (...)’) in combinatie met MNW hont I betek. 1 (‘als benaming van eene lantmaat (...). Het hont is een onderdeel van het morgen, doch de grootte is op verschillende plaatsen niet dezelfde. In het Mnd. is het hont gelijk aan 1/6 morgen; in het Mnl. is een hont nu eens 1/4, dan eens 1/5, elders 1/6 morgen groot. (...) De benaming zal wel oorspronkelijk beteekend hebben: honderd van eene zekere maat (...)’); graeff, grave: MNW grave III betek. 1 (‘gracht, sloot, wetering’); erffenisse: MNW erfnesse betek. 2 (‘hetzelfde als erve (....) vast goed, vooral van landeigendom of grondbezit (...)’; toegedaen: MNW toedoen betek. 1 (‘bijvoegen toevoegen (...)’, waarbij één van de voorbeelden is: met voorwerden togedaen (‘met bijvoeging van deze voorwaarde’); half ende halff|: de streep na halff staat in het handschrift; thuijnen: MNW tunen betek. I (‘eene omheining maken’), in combinatie met: WNT tuinen betek. I. 2 (‘die handelingen verrichten welke noodig zijn voor het plaatsen of het herstellen van een omheining; een omheining maken. Reeds in het mnl.; thans alleen nog gewest., t.w. op Texel, in het O., op de Veluwe, tusschen de groote rivieren, in N.-Br. en Limb., in W.-Zeeuwsch Vl, en in Vl.-België (...)’); verthijende: WNT vertijgen II betek. 2.a (‘(....) in juridischen, politieken zin: het recht, het bezit, de aanspraak opgeven (van). Uitsluitend met een af- (later van-) of op-bep. (...). M. betr. t. onroerende goederen (...)’)_ bij het eerste streepje staat de combinatie ‘met hand, halm en mond resp. halmelijk vertijgen op resp. van’, met de betek. ‘op officieele, plechtige wijze, mondeling, met handslag overdragen’; helmelinge: MNW halmelinge, lokale variant van halmelike, bijw., betek. ‘door middel van den halm, door “effestucatio”’_ Volgens het MNW is de variant helmelinge alleen in de Oorkonden van Helmond aangetroffen; commer: MNW commer betek. 2 (‘belemmering, in rechte op een persoon of eene zaak toegepast’); aentail: MNW aentale (betek. ‘aanspraak in rechten, eisch (...)’); af te doene: MNW afdoen betek. I.4 (‘uit den weg ruimen, doen ophouden, een einde maken aan, van schulden, moeilijkheden, twisten enz.’). Het fragment is een diplomatische transcriptie door Saskia Daalder en mij van het handschrift.

    Claes Rutgersz. en de kinderen die hij bij zijn overleden vrouw heeft gekregen, hebben een stuk land aan Lambert Marcelisz. verkocht en komen in de transportakte met hem overeen, dat zij allebei voor de helft eigenaar van de tussenliggende sloot zullen zijn en dat Lambert een bepaald gedeelte van de grond van Claes mag omheinen (wellicht ter bescherming van Claes’ boomgaard tegen vee van Lambert) (Q). Zij doen volgens de akte bij halmslag de bijbehorende verplichte afstandsverklaring van alle aanspraken, en de belofte het land te zullen beschermen tegen formele belemmeringen en aanspraken van derden (P). De mits.pp-frase met comitatieve functie drukt uit dat de afstandsverklaring met halmslag een handeling was die verplicht hoorde bij de juridische overdracht, die zonder die verklaring niet rechtsgeldig zou zijn.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject. Als subject van de mits.pp-frase wordt nl. de familie Rutgersz. begrepen, die ook het subject is van de allereerste frase van het citaat, die opgevat kan worden als de direct hogere omvattende frase, waar de ingevoegde lange bepaling met conditien toegedaen dat... streckt onafhankelijk ook deel van uitmaakt.

    ‘[...] de ingelanden en eigenaren die bijdragen aan het onderhoud van de duinen van Petten en Hondsbossche hebben ons meermalen gemeld dat de materialen die men voor het herstel en onderhoud van genoemde werken nodig heeft en het transport naar de plaats waar zij gebruikt gaan worden, ieder jaar duurder worden, en bovendien dat vanwege de huidige slechte toestand [van de sluis] veel materiaal verloren gaat en achterblijft, tot grote schade voor de genoemde ingelanden. Men [het hoogheemraadschap] zou dit, naar zij betoogden, gemakkelijk kunnen oplossen door de sluis van Zaandam groot en adequaat te maken. Daardoor zou men de materialen tegen onvergelijkbaar geringere kosten kunnen vervoeren; de sluis is volgens hen thans zodanig beschadigd en door ouderdom vervallen, dat men daar een nieuwe sluis zou moeten bouwen [...]’

    Dit citaat komt uit het begin van een afschrift van het ‘Octroy van de nyeuwe steenen sluys up Saerdam’, dat door Karel V op 17 december 1544 in Gent werd uitgevaardigd. Het octrooi machtigde het hoogheemraadschap De Hondsbossche en Duinen tot Petten tot de aanleg van een nieuwe sluis in de Zaan om het onderhoud van de Hondsbossche zeewering te vergemakkelijken. Alkmaar zou een deel van de bouwkosten betalen (tegen vrijdom van sluisgeld), en het zal daarom zijn dat deze tekst opgenomen is in het register van resoluties van de vroedschap van Alkmaar. Het octrooi valt in tekstcat. B. Informatie over het octrooi van 1544 en over de activiteiten van ‘Uitwaterende sluizen’ is te vinden in het boek Binnewaeters gewelt (Borger & Bruines 1994). Het fragment schetst één van de aanleidingen tot het octrooi, nl. de problemen die de verouderde sluis in de dam in Zaandam veroorzaakte. Het voor de zeewering noodzakelijke, veelal uit Noorwegen of Frankrijk afkomstige hout en steen moest nl. via de Zaan aangevoerd worden, en de Zaan liep tot het Alkmaardermeer, dat vanaf 1531 door de Nieuwe Vaart verbonden werd met Petten (zie Aten 1995: 23). Direct volgend op het citaat komen de technische eisen aan de nieuwe sluis aan de orde alsmede de verlangde betrokkenheid van omliggende plaatsen bij de aanleg. Het betreft de zgn. Groote Sluis, ook wel Hondsbossche Sluis genoemd, te Zaandam. Woorden, kwesties: octroy: MNW otroy betek. 1 (‘(...) machtiging of bewilliging tot eene handeling, gegeven door eene bevoegde macht (...)’); die ingelanden: onderstreping volgens de gebruikte transcriptie; ingelanden ende ingeerfden: van het aloude heemraadschap; de onderhoudenisse van duynen van Petten ende Hontbossche: in de eerste helft van de zestiende eeuw lag er bij Petten en Hondsbossche nog een duinreep, maar de zee kalfde de duinen steeds verder af, wat men vanouds compenseerde door zandsuppletie aan landzijde, maar na een besluit van het Hof van Holland daaromtrent in 1506 ook door de aanleg van strandhoofden met verbindende paalwerken, voor de aanleg waarvan hout en steen nodig waren; gelegentheyt: MNW gelegenheit betek. 1 (‘toestand, stand van zaken’); sustineerden: WNT sustineeren betek. 1; en schijn: WNT schijn I betek. 12.e (in zulken schijn. ‘op die wijze, in dier voege’). Het afschrift waaraan dit citaat is ontleend, is ontstaan tussen 1551 en 1572. Aan het eind van het document staat namelijk: Aldus stondt op die ploye gescreven: Bij den keyser in zijnen rade ende geteyckent Verreyken. Gecollacionneert tegens zijn originael ende van woorde tot woorde bevonden, accorderende bij mij Teylingen.’ Dat betreft Frans van Teylingen, stadssecretaris van Alkmaar 1551-1572. Pierre Vereycken was in 1544 audiëncier (hoofd kanselarij) van het Bourgondische Hof in Vlaanderen. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift is die van de Transcriptiewerkgroep Regionaal Archief Alkmaar.

    Ingelanden en eigenaren van het heemraadschap ‘De Hondsbossche.. etc’ hebben, zo vermeldt het octrooi, als probleem aan de orde gesteld dat de huidige sluis in Zaandam niet op zijn taak berekend is, zodat de toevoer van materialen ten behoeve van het onderhoud van de zeewering bij Petten en Hondsbossche steeds duurder wordt; een probleem dat naar hun zeggen makkelijk opgelost kan worden (Q) door de sluis van Zaandam groter en efficiënter te maken (P). Q duidt op een door de ingelanden voorgestelde handeling van het hoogheemraadschap, nl. de oplossing van de problemen veroorzaakt door de slecht werkende sluis in Zaandam, P op het middel daartoe.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: als subject van makende wordt begrepen het hoogheemraadschap, dat ook subject is van de direct hogere frase.

    ‘[...] en als die inventaris opgemaakt is, kunnen de vrouwen of andere familieleden of zakelijke partners van deze gevangenen de geïnventariseerde goederen vrijwaren van inbeslagneming, waarbij zij tevoren voldoende borg dienen te stellen; en als de borg gesteld is, moeten de heer of de officier, alsmede hun ondergeschikten, gerechtsdienaren en andere opzichters het huis van deze gevangene verlaten en mogen ze daar tot aan het eind van het proces niet meer komen.’

    Deze tekst is afkomstig uit Coutumes de la ville d’Anvers, een optekening van het Antwerpse gewoonterecht die in 1545 in opdracht van Karel V onder verantwoordelijkheid van de Antwerpse magistraat tot stand kwam. Tekstcat. is A2. Het citaat komt uit art. 19 in het hoofdstuk ‘Jurisdictie ende administratie van justicien ter hoogher vierscharen ende int criem.’ Datering: dit document wordt afgesloten met de mededeling dat de tekst in 1545 naar de Raad van Brabant is gezonden (CoutumesAnvers 374). Daarom houd ik het jaar 1545 aan als datering; dit, hoewel enkele in de bronnenuitgave bijgevoegde brieven van Karel V met een aanmaning om de door hem gevraagde ‘Costumen’ nu toch eens onverwijld bij de Raad in te dienen, de jaartallen 1546, 1547 en zelfs 1548 dragen! Het zou dus kunnen zijn, dat de tekst een paar jaar jonger is dan 1545. Via Compilatiecorpus Antwerpen 1545 nr. 1 is het fragment ook toegankelijk: uitsluitend digitaal, en zonder interpunctie.

    Familieleden of zakenpartners van een gevangene kunnen volgens oude Antwerpse rechtsregels de goederen van de gevangene vrijwaren van inbeslagname (Q), waarbij bepaald is dat zij voldoende borg dienen te stellen (P). Een wens van de familieleden of zakenpartners tot een dergelijke vrijwaring duidt de keur niet aan, noch hun mogelijke wens in de toekomst, zodat P geen voorwaarde kan zijn voor de realisering van een dergelijke wens. P is een verplichting, waar van het volgens de rechtsregels juist is als die aan de in Q genoemde bepaling toegevoegd wordt, en heeft derhalve een comitatieve rol. De pp-frase die op de mids.pp-frase volgt (die cautie gestelt synde) heeft alleen natijdige betekenis.
 De aansluiting van de mids.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Voorts, als iemand erfelijke renten verkoopt op één of meer van zijn binnen de stad en haar vrijheid gelegen panden, dan mogen de familieleden of verwanten van de verkoper die renten naasten als een of meer van hen dat wensen, onder de voorwaarde dat zij de koper zijn hoofdsom terugbetalen samen met de interest daarvan naar gelang van de tijdsduur; en als ze dat daadwerkelijk doen, moet men de genaaste renten op hun naam zetten.’

    Dit fragment omvat art. 28 uit Hfdst. VII (regels inzake naasting) van Coutumes de la ville d’Anvers (tekstcat. A2). De tekst handelt over de situatie waarin het erfelijk recht op huurinkomsten verkocht is. Dat recht kan volgens het citaat dan genaast worden door familieleden. Woorden: rente: recht op een periodieke uitkering. Hier dus: rechten op het verkrijgen van huurinkomsten; pand: moderne betekenis ‘huis, gebouw’. Datering: 1545, maar misschien enkele jaren jonger. Via Compilatiecorpus Antwerpen 1545 nr. 1 is het fragment ook toegankelijk: uitsluitend digitaal, en zonder interpunctie.

    Een erfelijk recht op periodieke huurinkomsten mag volgens de oudste Antwerpse keuren genaast worden door familieleden als zij dat willen (Q) op voorwaarde dat zij de hoofdsom en, naar rato van de tijd, de rente aan de eerste koper vergoeden (P). Hier duidt de keur duidt expliciet een eventuele wens van familieleden aan tot naasting van een erfelijk recht op periodiek huurinkomsten. De mids.pp-frase heeft de rol van voorwaarde voor de vervulling van een dergelijke wens.
 De aansluiting van de mids.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[...] vonnissen burgemeesters en schepenen dat de poorter zijn zoon inderdaad mag vrijstellen van het vaderlijk gezag en ontslaan uit zijn zorgplicht, onder de voorwaarde dat hij hem een erfelijk recht op twee oude groten toekent, gevestigd op waardevaste panden’

    Dit citaat is ontleend aan art. 32 van Hfdst. IX van Coutumes de la ville d’Anvers, dat handelt over de rechten van ingezetenen (poorters). Tekstcat. is A2. Woorden: emanciperen: WNT betek. 1; plicht: WNT plicht betek. II, tweede streepje. Datering: 1545, maar misschien enkele jaren jonger. Via Compilatiecorpus Antwerpen 1545 nr. 1 is het fragment ook toegankelijk: uitsluitend digitaal, en zonder interpunctie.

    Als een burger van Antwerpen zijn zoon uit zijn zorgplicht wil ontslaan, aldus de Antwerpse rechtsregels, moet hij over die wens een uitspraak laten doen door de rechtbank. Schepenen en burgemeesters kunnen dat dan toestaan (Q) op voorwaarde dat de vader voor de zoon een erfelijk recht op waardevaste panden vestigt dat twee oude groten (per jaar) oplevert (P). De keur noemt expliciet de wens van de Antwerpse vader, die de rechtbank volgens de keur kan inwilligen op een bepaalde voorwaarde.
 De aansluiting van de mids.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Wanneer iemand leengoederen of andere erfgoederen met een beroep op bloedbanden naast, moet de eiser-in-rechte zijn vordering bekrachtigen door nadat de koop door koper en verkoper op correcte wijze is meegedeeld en de naasting hun wettelijk bekend is geworden, vóór zonsondergang de hoofdsom, het handgeld en het drinkgeld te betalen c.q. formeel toe te zeggen, zonder dat hij om zijn naastingsrecht te behouden enige verplichting heeft om binnen dat tijdsbestek formeel of feitelijk de andere onkosten te betalen die door de koper of verkoper na het tijdstip van opeisen of gedurende de duur van het proces gemaakt kunnen zijn, onkosten voor hen ontstaan in verband met het naastingsproces zelf of in verband met overdrachtsbelasting verschuldigd aan de heer en op grond van wetten waaronder de betreffende goederen vallen. Die latere kosten kan de eerste koper echter naderhand terugvorderen, en de eiser-in-rechte kan ermee volstaan daarvan later dat deel te betalen waarvan vastgesteld wordt dat hij het moet vergoeden.’

    Dit citaat omvat art. 1 van Hfdst. XVI in Coutumes de la ville d’Anvers, dat handelt over naasting in het buitengebied van het district Antwerpen. Tekstcat. is A2. Datering: 1545, maar misschien enkele jaren jonger. Via Compilatiecorpus Antwerpen 1545 nr. 1 is het fragment ook toegankelijk: uitsluitend digitaal, en zonder interpunctie.

    Onkosten die door de aanvankelijke koper na het tijdstip van opeisen gemaakt zijn bij het naastingsproces of in verband met overdrachtsbelastingen, kan de aanvankelijke koper later terugvorderen van de calengierder (eiser-in-rechte). In dat geval, aldus de Antwerpse rechtsregels, voldoet de laatste aan zijn verplichtingen (Q) door daarvan het bedrag te betalen waarvan (later) vastgesteld wordt dat hij het verschuldigd is (P). P is dus instrumenteel.
 De aansluiting van de mids.pp-frase is conjunct subject-subject; als subject wordt de naaster begrepen, die ook subject is van de direct hogere frase.

    ‘Hij bekent ook dat hij omstreeks vijftien of zestien weken geleden te Grijpskerke uit een beek twee stukken linnen gestolen heeft, het ene met een lengte van 13 el en het andere 15 of 16 el, die hij heimelijk in het koren droogde en naar huis bracht, dat wil zeggen naar zijn moeders huis in Zoutelande, waar hij ze in zijn kist opborg zonder zijn moeder ervan op de hoogte te stellen; hij vertelde het haar toen hij eenmaal hier in Veere in de gevangenis zat. Hij bekent ook dat hij omstreeks [...] geleden, toen hij per schip op weg was van Bergen naar Arnemuiden en een paar eenvoudige kousen bij zich had, daar in een [...] een paar betere rode kousen vond, die helemaal met zijde doorwerkt waren. Hij stal die door op hun plaats zijn genoemde slechte rode kousen neer te leggen.’

    Dit is een citaat uit de bekentenis (‘confessie ende beken’), op 3 november 1545 gedaan door de negentienjarige Quyryn Arentssen uit Zoutelande, in aanwezigheid van baljuw, burgemeesteren en schepenen van de stad Veere. Aan het begin van proces-verbaal staat dat aan de bekentenis geen marteling voorafgegaan is (ze is gedaan buten alle banden ende pyne van ysere oft anderssins). Als onderdeel van een confessie voor de rechtbank valt dit citaat in tekstcat. A1. In het direct voorafgaande staat een opsomming van kleinere en grotere diefstallen in de omgeving van Zoutelande van vooral linnen en schapen, gepleegd in juli 1545 en eerder. Twee bekentenissen van wat Quyryn daarna deed, staan in het citaat. Woorden: geleden omtrent [...]: het handschrift heeft hier een lege ruimte, waar een tijdspanne bedoeld zal zijn; in een [...]: het handschrift heeft hier een lege ruimte, waar een bergplaats bedoeld zal zijn; slechte: MNW slecht I betek. A.8 (‘gering, waardeloos, weinig waard’); taftaf: MNW betek. ‘naam van eene zijden stof, taf’; duertogh...: doortiegen II betek. 2 (‘(...) doortrekken van, doorwerken met. Voornamelijk in den vorm van het verl. deelw. (...)’_ één van de voorbeelden luidt: ‘Doecken..., met Goudt ende Silverdraet deurtooghen’); lynwaet: WNT lijnwaad betek.1 (‘als collectivum, voor het linnen (of een derg. stof) als handelsartikel, voor een zekere hoeveelheid linnen (...)’). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. Het fragment toont mijn eigen diplomatische transcriptie van een foto van het handschrift - inclusief de dubbele schuine strepen (//) ter aanduiding van een nieuwe regel - die mij door dhr. P. Feij van het Zeeuws Archief ter beschikking is gesteld.

    De negentienjarige Quyryn bekent dat hij goede rode, met zijde bewerkte kousen gestolen heeft (Q) door zijn eigen eenvoudige rode kousen neer te leggen op de plek waar hij de mooie kousen had gevonden (P). Het verwisselen van de kousen is middel voor de diefstal.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen Quyryn, die in de direct hogere frase ook als subject fungeert.

    ‘[...] [u] dient hen daartoe zoals voorgeschreven binnen de termijn van een maand [na hun vertrek uit de stad] te dwingen op alle passende wijzen en met alle op redelijkheid en betamelijkheid gebaseerde dwangmiddelen, waarbij in geval van verzet, weigering of uitstel, de genoemde bevelen onder dreiging van sancties in kracht treden, zowel om de genoemde inventaris te overhandigen als om een maand na de genoemde taxatie het genoemde exue-recht te betalen, en u dient dit van de onwilligen af te dwingen door gijzeling van hun persoon, waarbij u hen niet in vrijheid mag stellen dan op voorwaarde dat zij de genoemde heffing voldoen, ook al hebben ze verzet of beroep aangetekend of gaan ze dat doen, en zonder op toekenning daarvan te anticiperen, tot het tijdstip waarop na het horen van partijen anders bevolen zal zijn’

    Dit is een fragment van een afschrift getiteld ‘Copie van ’t octroy van de exue’. Het bewuste octrooi is uitgegeven door Karel V op 23 december 1545 en getekend te Utrecht. Als instructie voor de gerechtsdeurwaarder, de zgn. eerste deurwaarder van het Hof van Holland, valt dit fragment in tekstcat. B. In de aan dit fragment voorafgaande tekst staat dat burgemeesteren, vroedschap en schepenen van Alkmaar de landsheer om een beschikking hebben gevraagd voor het afdwingen van de betaling van het zgn. exue-recht (een belasting op vermogenswaarden die uit de stad verdwijnen), aangezien men nogal eens te maken krijgt met agressie en bedrog. De landsheer wijst de gerechtsdeurwaarder aan om, als het stadsbestuur daarom verzoekt, dwangacties uit te voeren om dit recht voor de stad te innen. Woorden in het voorafgaande: exue, yssue: MNW betek. 1 (‘het recht dat geheven wordt door een stedelijk bestuur van erfenissen in de stad, die aan personen daarbuiten toevallen en (toevoeging WNT exue) van goederen die met hun eigenaar de stad verlaten’)_MNW vermeldt mogelijk verband met Lat. Exeunt, WNT vermeldt: ‘ontleend aan Fr. Issue’; in één van de voorbeelden in het MNW betreft het een heffing van een zesde deel van het vermogen van vertrekkende personen en hun goederen; sergeant van wapenen: WNT sergeant betek. 3, de verbinding sergeant van wapenen, ‘titel van den eersten deurwaarder van het hof van Holland’. Woorden in het citaat: daertoe bedwingende: daertoe verwijst naar het gerechtelijk bevel, in het voorafgaande omschreven: het inleveren van een inventaris, het laten taxeren van de desbetreffende goederen en erfenissen en de betaling van een heffing zoals in andere steden gebruikelijk, en bedwingende: MNW bedwingen: betek. 1 (‘dwingen, noodzaken’_ in veel voorbeelden in het MNW staat bedwingen in de context van betaalplicht; vertrec: MNW betek. 1; stadt gripende: WNT grijpen betek. 7c, de verbinding ‘stad, stede, stand, plaats grijpen: α. Vastheid, kracht krijgen’, bijv. ‘van overeenkomsten (...) in rechten: (...) in werking treden’ en van een handeling ‘(haar) beslag krijgen’; namptiserende: MNWnamptiseren, nampteren betek. 1 (‘een eischer voorloopig bevredigen’); ghijselinghe: MNW giselinge betek. 1 (‘het “inliggen,” het verblijf moeten houden op eene bepaald aangewezen plaats in afwachting van een vonnis (...)) en WNT gijzeling betek. 1 (‘gevangenzetting, vrnl. Ter zake van schulden’). Het document is een afschrift, wellicht niet lang na de uitgifte van het octrooi vervaardigd. Aan het eind van de tekst staat namelijk het volgende. Onder stondt gescreven: Bij den keyser in zijnen raede, noch stondt onder gescreven J. Delatorre. Gecollationneert tegens d’ originael ’t welck was in franschijn gescreven ende beneden met een grote zegel in roede was beneden offhangende ende is bevonden accorderende metten zelve van woort tot woordt bij mij Andries Pieterz. Zel. Jacques de la Torre was secretaris o. a. van de Geheime Raad van Karel V. Andries Zel was vanaf 1544 stadssecretaris van Alkmaar. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift is die van de Transcriptiewerkgroep Regionaal Archief Alkmaar.

    De gerechtsdeurwaarder gemachtigd tot de inning van het exue-recht voor de stad Alkmaar mag, zo luidt de instructie van de landsheer, een gegijzelde alléén vrijlaten - ook al heeft deze beroep aangetekend of gaat hij dat doen - (Q) op voorwaarde dat de gijzelaar het geëiste recht betaalt (P). De wens van een gegijzelde is hier nadrukkelijk in focus bij de landsheer, in die zin dat deze wens in principe niet ingewilligd wordt, tenzij de gegijzelde aan de conditie voldoet. P is een conditie.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-lijd.voorw, want als subject worden begrepen de gegijzelde personen, die ook als lijdend voorwerp (diezelve) fungeren in de direct hogere infinitieffrase.

    ‘[...] de prelaat, edelen alsmede de gedeputeerden van de steden Middelburg, Zierikzee, Reimerswaal, Goes en Tholen, die de drie standen [Staten] van Zeeland vertegenwoordigen, hebben als dank aan Hare Majesteit voor haar bezoek alsmede voor de genegenheid, hulp en aanbevelingen die Hare Majesteit altijd heeft betoond respectievelijk gedaan ter ondersteuning van deze gewesten, Hare Majesteit bij haar blijde intocht uit naam van de Zeeuwse gewesten eendrachtig en op royale wijze de som van tienduizend carolusguldens aangeboden, in de komende twee jaar op te halen door een jaarlijkse heffing van twee groten per gemet land gemeten naar het volle oppervlak (bij der brede/breedte), gelden die ouder gewoonte ten overstaan van de drie standen verantwoord zullen worden’

    Dit citaat komt uit een verslag van een bijeenkomst van de Zeeuwse Staten (tekstcat. B) in aanwezigheid van de nieuwe landvoogdes Maria van Hongarije, 26 maart 1547 (Paasstijl: 1546). Gerapporteerd worden het geldelijk bedrag dat de Staten haar aanbieden en de dankwoorden waarmee zij het aanneemt. In het opschrift van het in het archief bewaarde exemplaar wordt het document acte genoemd; beide partijen zetten hun handtekening (zie BronnenDagvrtenZl dl. 3: 992). Woorden: gemet grond: meestal staat een gemet gelijk aan een halve morgen, 300 vierkante roeden, ongeveer een halve bunder/hectare; bij der brede: een wijze van vaststelling van het grondoppervlak waarover belasting betaald moet worden. Onderscheiden werden bij der brede en steenschietens. Deze verschilden als volgt: in de vroege Middeleeuwen was op ’s-Graven Steen (het grafelijk kasteel) in Middelburg de oppervlakte van alle Zeeuwse ambachten en percelen geregistreerd ter vaststelling van de belasting, die men dan betaalde (oftewel schoot) zoals dat heette: steenschietens (dus met betaling naar de oppervlakte geregistreerd op het Steen). Later werden de oppervlakten met nieuwe lokale metingen zgn. bij der brede bepaald: naar de werkelijke breedtes/oppervlakken, met in het algemeen hogere uitkomsten; schieten: MNW betek. II. 8, onder de tweede bijzondere gebruiksmogelijkheid wordt vermeld: ‘ook vindt men schieten herhaaldelijk in de bet. omslaan in eene belasting; aanslaan in de kosten van iets.’, d.w.z. ‘heffen’.

    Het verslag van de vergadering van de Zeeuwse Staten van Zeeland vermeldt dat zij aan de landvoogdes bij haar blijde intocht een bedrag van tienduizend carolusguldens aangeboden hebben, een bedrag dat ze de aankomende twee jaren beschikbaar willen krijgen (Q) door middel van een jaarlijkse heffing van twee groten per gemet, gerekend naar reële volle oppervlaktes (P). P is instrumenteel.
 Als subject van de mids.pp-frase worden begrepen de Zeeuwse Staten: zij zullen per gemet het bewuste bedrag heffen (schieten) (P) als middel tot het ophalen (lichten) van de beloofde tienduizend carolusguldens (Q), waarvan zij zelf eveneens het subject zijn. De aansluiting van de mits.pp-frase is dus conjunct subject-subject.

    ‘[...] Ten derde, dat de schippers gehouden zullen zijn de koopman of reiziger van dienst te zijn voor of na vloed en eb voor zover dat doenlijk is, [en dat mag] op voorwaarde dat iemand die zo veel haast heeft, de som van vijf schelling in Vlaamse groten betaalt of zoveel minder als ze onderling overeenkomen maar niet meer. In zo’n geval zullen de schippers derhalve gehouden zijn direct uit te varen, zonder nog op anderen te wachten, op straffe van de voornoemde boete en eventueel om te rekenen als boven.’

    Dit citaat behelst artikel 3 van een ordonnantie die door de zgn. Brede Raad van Bergen op Zoom vastgesteld werd inzake het veer tussen Bergen op Zoom en Arnemuiden. Tekstcat. is A2.
De bedoelde boete was een boete van zes carolusguldens, waarvan een derde naar de landsheer zou gaan, een derde naar de stad en een derde naar de kerk of naar de armen.

    De veerman is verplicht een onmiddellijke extra afvaart te bieden aan een koopman of reiziger met veel haast (Q), op voorwaarde dat de laatste 5 schellingen in Vlaamse groten betaalt (of in overleg minder) (P). De mogelijke wens van de in aanmerking komende kooplieden of reizigers tot een onmiddellijke afvaart van het veer is nadrukkelijk in focus met de aanduiding van hun zo grote haast; de wens kan vervuld worden op voorwaarde P. Dit is een bijzonder geval, want de voorwaardelijke relatie is ingebed in een ruimer geheel (geïndiceerd door dat de schippers ghehouden zullen zijn) met betekenisaspect ‘verplicht’, waardoor het impliciete ‘dat is toegestaan’ ingevoegd moet worden om de voorwaardelijke betekenis kloppend te krijgen: de veerman is verplicht een onmiddellijke extra afvaart te bieden aan een koopman of reiziger met veel haast, en dat mag hij doen op voorwaarde dat de betreffende kooplieden of reizigers 5 schellingen betalen - en de veerman geen hoger bedrag eist.
 De midts.pp-frase is semi-conjunct, want als subject wordt begrepen de koopman of reiziger, die geen functie van onderwerp of voorwerp vervult in de direct hogere frase met de verplichting van de schippers, maar die enkel optreedt in een frase die daarin is ingebed. De betreffende midts.pp-frase bevat extra, ter verduidelijking, een Agentieve by-bepaling: by denzelven, die soe grooten haeste heeft, een bepaling die tegelijkertijd toelicht waarom een reiziger meer zou willen betalen.

    ‘[...] de heer en het gerecht bevelen bij deze en stellen bij keur vast dat alle brouwers er zich vanaf heden aan zullen houden te brouwen tot het vastgestelde maximum van tweeëndertig tonnen, inclusief het bier voor eigen consumptie, en daarvoor in handen van de inners van de bieraccijns een kroonbelasting van vierentwintig stuivers zullen betalen, zoals tot nu toe gebruikelijk. En al wat brouwers meer willen brouwen dan het brouwsel van 32 tonnen, zullen zij desgewenst mogen brouwen, op voorwaarde dat zij voor elke ton die zij extra gebrouwen hebben, één blank betalen ten behoeve van de genoemde stad en voor elk half of kwart vat naar rato. Over deze productie zullen de brouwers verplicht zijn de inners van het genoemde kroongeld voordat zij tot verkoop overgaan een verklaring te overhandigen hoeveel zij extra gebrouwen hebben.’

    Het citaat is een keur op het bieraccijns, uitgevaardigd 3 november 1548, geldend voor Haarlem. Tekstcat. is A2. Woord: croongelt: ‘Eene belasting, die in kronen berekend wordt’ (MNW); wes: VMNW II.1. ‘In de verbinding wes so “Wat ook, al wat”.’

    Bierbrouwers die het voorgeschreven maximum aantal te brouwen tonnen bier wensen te overschrijden, krijgen daarvoor toestemming (Q). De wens van de brouwers wordt hier expliciet genoemd. De voorwaarde voor realisering van de wens is een belastingafdracht van één blank per extra vat gebrouwen bier (P).
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Op de 7e dag van september van het jaar 1549 heeft Joost Buyck Zijbrandtsz., burgemeester, overleg gepleegd met de oud-burgemeesters inzake het antwoord gegeven door de Koninklijke Waardigheid van Denemarken over de kwestie van de heffingen die nu speelt bij de tol van de Sont, etc. Nadat genoemd antwoord aan de burgemeesteren voorgelezen was, hebben zij het advies gegeven om met de inhoud van dat antwoord akkoord te gaan, met dien verstande dat men zou kunnen bedingen, dat de schippers die onderdanen zijn van de Keizerlijke Majesteit, in plaats van de goudguldens van goed gewicht, die immers niet altijd te krijgen zijn, zouden moeten kunnen volstaan met betaling in andere valuta, dat wil zeggen met munten die de dagwaarde hebben van een goudgulden, hetzij daalders of andere munten.’

    Dit is een fragment van een verslag van overleg burgemeester met oud-burgemeesters Amsterdam over een probleem met tolbetaling in de Sont (tekstcat. B). De achtergrond van de kwestie is deze: de tolgaarder in de Sont maakte al in januari (o.a. Amsterdamse) schippers ongerust met de mededeling dat de tolheffingen ten behoeve van de Deense kroon met ingang van de zomer alleen betaald zouden kunnen worden met zgn. rozenobels (een nobel is een gouden munt meestal met een waarde van 50 stuivers (WNT nobel I); een rozenobel draagt de afbeelding van een roos). De pensionaris van Amsterdam had toen, samen met enkele dorpen en steden in Noord-Holland, het verzoek bij landvoogdes Maria van Hongarije neergelegd om deze maatregel ongedaan te doen maken (ResolVroeI 81). Naar aanleiding van dit verzoek heeft Amsterdam nu een reactie gekregen van de Deense koning. De oud-burgemeesters adviseren, ook om de vaart op de Sont gaande te houden, om met de inhoud van dit antwoord in te stemmen, maar voegen wel een mogelijk beding toe. Het citaat beschrijft dat beding. Woorden: gebuerende: MNW gebueren betek. 1 (‘geschieden, voorvallen [...]’); payment: gangbare munt; of, ofte: verklarend voegwoord, zie WNT of II.; gulden: kan ook mv zijn, zie WNT gulden II, 3 Aanm.

    ‘Met betaling in andere valuta, dat wil zeggen met munten die de dagwaarde hebben van een goudgulden, hetzij daalders of andere munten’ is middel voor het volstaan.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[...] En wat de schippers betreft gevestigd in dorpen ten noorden van Haarlem, zoals Spaarndam - uitgezonderd Akersloot en dergelijke dorpen -, dat deze schippers hier in de stad geen goederen van burgers of inwoners zullen mogen laden, voor zover een van de binnenvaartschippers van deze stad deze goederen wenst te vervoeren voor een gelijke vrachtprijs als de schipper van elders bedongen heeft. In dat geval heeft de koopman de keuze welk nog onbevracht schip van burgers van deze stad hij zal wensen, met dien verstande dat als de koopman zijn goederen door de schipper van elders wil laten vervoeren, deze laatste de vrachtopdracht zal behouden, op voorwaarde dat hij dan tien stuivers betaalt ten behoeve van het gilde van binnenvaartschippers.’

    Dit corpusfragment omvat art. 3 van een keur betreffende de binnenvaartschippers van 16 oktober 1551.
Mijne Heren van het Gerecht hebben, zo stellen zij ter toelichting, klachten ontvangen van het gilde van binnenvaartschippers dat er bij het laden en lossen ‘zekere ongeregeldheid’ heeft plaatsgevonden tussen niet-lokale schippers en schippers van binnen de stad. Er moet duidelijkheid komen over wat toegestaan is, waarbij in principe de regel geldt dat wat voor een schipper uit een bepaalde andere stad toegestaan is in Amsterdam, ook toegestaan moet zijn voor de Amsterdamse schipper in die andere stad.

    Een schipper van benoorden Haarlem die door een koopman als vervoerder wordt geprefereerd boven Amsterdamse schippers die een gelijke prijs vragen, kan de opdracht uitvoeren (Q), zo bepaalt de keur, maar hij moet dan wel tien stuivers betalen aan het Amsterdams schippersgilde (P). De mits.pp-frase is comitatief: aan de bepaling dat, indien de klant dat wenst, een niet-lokale schipper een vervoersopdracht mag uitvoeren, knopen de opstellers van de keur een in hun ogen rechtvaardige betalingsverplichting vast waardoor het Amsterdams schippersgilde financieel geen nadeel lijdt.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: begrepen onderwerp van de mits.pp-frase zijn de schippers van benoorden Haarlem.

    ‘[Over het verven van lakense stoffen die niet in Haarlem geweven zijn.] Daarvan moeten deze lakenververs van tevoren de stedelijk keurmeestersin kennis stellen en zij moeten de bedoelde geblauwde lakense stoffen ook aan de keurmeesters laten zien; dezen moeten deze stoffen dan merken, waarbij zij voor hun werk uiteraard de normale leges en het normale loon voor het merken van stalen ontvangen’

    Het citaat staat in een keur op het verven van uitheemse lakense stoffen, uitgevaardigd door de heer en het gerecht in Haarlem op 26 mei 1554. Tekstcat. is A2. In het aan het citaat voorafgaande tekstgedeelte wordt gesteld, dat wie lakense stoffen die niet in Haarlem vervaardigd zijn, wil blauwen en verven, dat moet doen in een aparte kuip; ze mogen niet vermengd raken met de Haarlemse stoffen. De lakenververs hebben meldplicht. Het citaat gaat in op de verplichting die de keurmeesters in deze situatie hebben.

    De stedelijke keurmeesters moeten na inspectie de niet in Haarlem vervaardigde maar daar wel geverfde lakense stoffen merken en als Haarlems certificeren (Q), en zij ontvangen daarvoor vanzelfsprekend dezelfde leges en hetzelfde loon als zij voor stalen van in Haarlem gemaakte stoffen krijgen (P). De heren van het gerecht formuleren in deze keur de gelijke betaling voor het merken van niet in Haarlem vervaardigde maar daar wel geverfde stoffen als een vanzelfsprekend aspect van het aan de keurmeesters opgedragen certificeren. De gelijke financiële behandeling is comitatief ten opzichte van de normale wijze van certificeren. De heren van het gerecht, d.w.z. het stadsbestuur, bepalen hier dus iets over de betaling van eigen ambtenaren.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject. Begrepen onderwerp zijn de keurmeesters.

    ‘Over het uitlenen van geschut aan de Keizerlijke Majesteit.
Heden hebben mijne heren burgemeesteren overlegd met de oud-raad over het verzoek gedaan door de hofmeester van mijnheer van Cruijningen, die krachtens zijn lastgeving en met het tonen van aanbevelingsbrieven van de Koningin en van geloofsbrieven die hem meegegeven waren door mijnheer de stadhouder de heer van Beveren enz., de wens heeft geuit het geschut van deze stad te inspecteren en daaruit ten dienste van de Keizerlijke Majesteit díe stukken geschut te mogen lichten en te laten transporteren die genoemde hofmeester zou adviseren te gebruiken op de reis van de Keizerlijke Majesteit naar Spanje, onder de voorwaarde dat dat geschut aan de stad teruggegeven zou worden en dat men, als daarvan iets verloren zou gaan, dat aan de stad zou vergoeden voor een zodanige som als waarvoor dat geschut getaxeerd zou worden door ter zake deskundigen’

    Het citaat is ontleend aan het verslag van de zitting van de oud-raad in Amsterdam d.d. 7 november 1555. De oud-raad was ‘het college van regerende en oud-burgemeesters, dat de vier regerende burgemeesters van advies diende’ (ResolVroeAmstII 10). Tekstcat. is B. Woorden, namen: mitten ouden raidt: WNT oud-raad: na de algemene betekenis volgt een verbijzondering voor Amsterdam: ‘Te Amsterdam komt oudraad sedert de 16de eeuw in twee opvattingen voor, als naam voor de vergadering van burgemeesteren en oud-burgemeesteren (reeds in 1546), en als naam voor het kiescollege van burgemeesteren, t.w. burgemeesteren, schepenen, oud-burgemeesteren en oud-schepenen.’_ in het citaat betreft het de eerste betekenis; mijnen heere van Crueningen: Jan VI van Cruijningen, heer van Cruijningen, Heenvliet enz., sinds 1547 tevens burggraaf van Zeeland (ResolVroeAmstII 301 nt. 242); de heere van Beveren etc.: bedoeld is Maximiliaan II van Bourgondië-Beveren, die in 1555 heer van Beveren, markgraaf of heer van Veere, stadhouder van Holland enz. was; K.M^t.: gedoeld wordt op Karel V (ResolVroeAmstII 301 nt. 241); verstaende: MNW verstaen betek. III.4.

    Het citaat is complex. In de woorden van de verslagschrijvende stadssecretaris heeft de hofmeester op grond van zijn lastgeving door Van Cruijningen een bepaald verzoek bij burgemeesteren neergelegd (Q1) waarbij hij als middel om zijn verzoek gehonoreerd te krijgen brieven van de koningin en van de stadhouder van Holland, Utrecht en Zeeland heeft laten zien (waarschijnlijk over de gevaren van de voorgenomen zeereis van de keizer naar Spanje) (P1). Het verzoek Q1 betreft toestemming voor een inspectie van het Amsterdamse geschut en in het verlengde daarvan de toestemming om daaruit geschikte stukken te mogen lenen ten behoeve van de zeereis van de keizer. Binnen het geheel van het verzoek Q1 wordt aan het belangrijkste element hiervan, de wens om geschut voor dat doel te mogen lenen (deze wens noemen we Q2), de belofte gekoppeld om te zijner tijd een tweeledige voorwaarde te vervullen: het geschut zou na de genoemde inzet teruggegeven worden (P2a), en als er iets van verloren zou zijn gegaan, zou de waarde van het verlorene adequaat vergoed worden (P2b, met andere grammaticale vorm). In dit citaat is derhalve een zelf al complexe conditionele constructie van de vorm Q2 - mits + Vf P2a ende dat + Vf P2b ingebed in het belangrijkste deel van onderdeel Q1 van de instrumentele mits.pp-constructie.
Het is hier in de relatie tussen Q2 en P2 zo dat de keizer, aan wie gunst Q2 zou toevallen, geacht moet worden degene te zijn die de wellicht door de stad te stellen voorwaarden P2a en P2b (het geschut terugbezorgen en gevallen van verlies vergoeden) eventueel zal moeten realiseren. Maar zijn actieve rol blijft in P2a onder de oppervlakte omdat P2a in passieve vorm wordt uitgedrukt, terwijl P2b slechts een actieve rol van een men noemt. Met deze vaagheid correspondeert het gegeven dat er geen uiterste termijn genoemd wordt, waarbinnen van teruggeven en eventuele schadevergoeding sprake zou zijn.
 De aansluiting van de mits.pp-frase met P1 is conjunct subject-subject. Als subject wordt begrepen de hofmeester van heer Van Cruijningen, die ook optreedt als subject van de direct hogere frase met predicaat begeert heeft.

    ‘Over de plicht van inkomende gildeleden om drie getouwen in gebruik te nemen.
Voorts: ieder die van nu af aan in het genoemde gilde intreedt, moet gaan werken met drie getouwen en niet meer dan drie (op straffe van een boete van vijf schellingen in Vlaamse groten), en voor hem geldt uiteraard de verplichting dat hij ten behoeve van het gilde-altaar voor de autorisatie van zijn vrije beroepsuitoefening 10 schellingen in Vlaamse groten dient te betalen. En mocht het gebeuren dat een erkende meester bij nacht of met andere sluwe trucs de stad verlaat en het loon van de knechts meeneemt, dan zal die persoon zijn gildelidmaatschap verliezen.’

    Dit citaat behelst art. 2 van een keur, uitgevaardigd op 23 nov. 1555 door het Middelburgse stadsbestuur (baljuw, burgemeesteren, schepenen, raadsleden) inzake het linnenweversgilde. Tekstcat. is dus A2. Woord: bevrijden: WNT bet. 3.

    De titel van het artikel is helder en helpt om de strekking van de eerste zin daarna met zijn drie negatieve elementen te reconstrueren. Deze zin wil allereerst een plicht uitdrukken bij toetreding tot het gilde: men dient te gaan werken op drie getouwen, en niet meer (Q); door mits.pp P wordt een verdere bepaling genoemd: men moet voor zijn autorisatie betalen ten behoeve van het gilde-altaar (P). Maar op geen enkele manier kan P als een voorwaarde gezien worden voor Q, het is natuurlijk niet de bedoeling dat iemand niet aan P voldoet (door niet te betalen voor het altaar) en dan Q zou kunnen negeren (een ander aantal getouwen gaan gebruiken). P moet opgevat worden als volgens het verantwoordelijke stadsbestuur verplicht komend bij Q, dat de aanleiding is voor het opstellen van de nieuwe keur, dus als een comitatieve bepaling. P zou wél als conditie (of eventueel instrument) opgevat worden bij ombouw van het voorafgaande deel van de zin tot een positieve uitdrukking in de trant van ‘men kan lid worden van het gilde’, maar door de overstemmende voorwaardelijke betekenis van ‘als iemand lid wil worden moet hij drie getouwen gaan gebruiken’ is die mogelijkheid voor deze tekst niet aanwezig.
 De mits.pp-frase is conjunct, want als onderwerp wordt begrepen elke linnenwever die lid wil worden van het gilde, en deze uis ook het onderwerp van de bovengeschikte frase met het predicaat sal bevryen.

    ‘Dinsdag, de laatste dag van december 1555. Omdat Hughe Thielmans zijn schuld en verzuim bekend heeft en daarna aan de geachte heren [van het stadsbestuur] ootmoedig vergiffenis gevraagd heeft blijkens het door hem overhandigde smeekschrift, en in het bijzonder omdat hij in hoge mate opziet tegen een situatie waarin hij vanwege de betreffende overtreding uit zijn ambt ontheven zou worden en daardoor tot ellende en armoede zou vervallen etc., daarom verklaren Burgemeesters en Raad tezamen met Taalmannen en Bouwmeesters hier aanwezig, vanuit hun goede wil genoemde overtreding, fout en misstap die Hughe Thielmans in dit geval tegen het recht van deze stad begaan heeft en waarvoor hij verantwoordelijkheid genomen heeft, te zullen beschouwen als niet hebbende plaatsgevonden door de gevangene opnieuw bij hem persoonlijk in bewaring te geven, en zij staan hem ter bevordering van de rechtspleging ook toe, zijn taak en bevelvoering van nu af aan verder uit te voeren zoals dat steeds volgens het recht en het gangbaar gebruik passend is.’

    Dit citaat behelst de aantekening bij dinsdag 31 december in het dagboek van Egbert Alting. Als dagboekaantekening valt de tekst in categorie C. Alting was van 1549 tot 1594 secretaris van de stad Groningen, tot 1558 als tweede secretaris, daarna als eerste. Het door hem ambtshalve bijgehouden protocol noemde hij zelf ‘diarium’; het bevat de vermelding van resoluties van burgemeesters en raad en van het stadsbestuur in ruimere zin, maar ook van wederwaardigheden in Groningen en persoonlijke en familiegerelateerde kwesties; akten, plakkaten, brieven, resoluties en sententies heeft hij vollediger en netter bijgehouden in aparte protocollen (DiarAlting XIV, XV). De stedelijke raad waarvan Alting secretaris was, bestond in de tweede helft der 16^e eeuw uit zestien leden, waarvan vier burgemeesters. Zij bestuurden de stad en spraken recht in civiele, criminele en voluntaire zaken (DiarAlting IX). In de direct voorafgaande aantekening (bij de gedenkdag van de helilige Stefanus, 26 dec) komt aan de orde dat gerechtsfunctionaris Thielmans zonder toestemming van burgemeesteren een gevangene de stadspoorten binnengeleid en naar een herberg gebracht heeft. De raad vond dat onjuist en liet de gevangene in de stadsgevangenis zetten. Woorden, informatie, afkorting: vermeldt: MNW vermelt betek. (‘mondelinge of schriftelijke bekendmaking. (...) Ook van een geschreven stuk, inhoud’); beclagende: MNW beclagen betek. III (‘zich over iemand of iets beklagen’); szodane: MNW sodaen (betek. Zodanig, zulk’); gescapen: MNW gescapen betek. 3, eerste streepje (‘(...) vooral met het als ondw. In de uitdr. Het is of staet gescapen (gescepen) met een bijw. Van wijze en met of zonder 3den nv., het staat geschapen, het staat (met iemand), het is gesteld (met iemand), of met veranderd onderwerp iemand is in een zekeren toestand. Meestal van een ongunstigen of onaangenamen toestand’); B. ende R. sampt T. ende B.: ‘Borgemeesteren ende Raedt en Sworen Meente [zijn] veelal afgekort tot B. ende R. en S. M. en deze colleges, aangevuld met de oude Raedt, taalmannen en bouwmeesters van de gilden, met B. ende R., oldt ende nije, sampt T., S. M. ende B. V. d. g.’ (DiarAlting XVIII); taalman: MNW taelman betek. 5 (‘raadsman’)); hoecheyt: MNW hoocheit betek. 3 (‘de aan eene vorstelijke of hooge waardigheid verbonden rechten; lat. Jura majestatica of regalia’); tho goede: MNW goede I betek. Onder tweede streepje (‘(...) goede vrede, goede verstandhouding’ _ het eerste voorbeeld bevat de combinatie inder gueden (‘in der minne (...)’); quijdtschelden: WNT kwijtschelden bet. I.4 (‘van straffen en in ‘t algemeen van wat iemand bedreigt. Verklaren dat hij er niet door getroffen zal worden, opheffen enz.’); nagaen: MNW nagaen II betek. 3; voerten sal moegen achtervolgen ende nagaen: de continuering van Thielmans’ bewaarderschap is relevant omdat hij pas elf dagen in functie was (‘De commissie van de deurwaarder was namens de graaf van Aremberg door het Hof van Friesland 20 december 1555 afgegeven’ (DiarAlting 49 nt 2); eghen: woordenlijst in DiarAlting: egen, eigen: ‘behoren, passen’.

    Volgens Altings notities besluit het stadsbestuur om een pas aangetreden gerechtsfunctionaris die Gronings recht overtreden had door een gevangene naar elders in de stad te brengen, zijn misstap niet aan te rekenen en een streep te zetten door de overtreding (Q). Men wil dit bereiken door de gevangene opnieuw toe te vertrouwen aan de bewaking door de functionaris opdat die dan in tweede instantie de juiste procedure kan bewandelen (P). P is dus middel.
 De myts.pp-frase is conjunct, want als onderwerp worden begrepen Burgemeesters en Raad, die ook onderwerp zijn van de direct hogere frase.

    ‘Voorts zullen voornoemde brouwers, als zij in de haven van Arnemuiden liggen, geen bier mogen leveren dan alleen via hun biersteker aan personen die zich daar bevinden om ter zee of te land te gebruiken.
Dit contract hebben genoemde partijen vanaf heden gesloten en toevertrouwd in handen van mij, publiek notaris, die hieronder heeft getekend volgens de wet. Zij beloven het in al zijn punten en eerder opgesomde artikelen goed en getrouw te onderhouden zonder enig veinzen of bedrog; met dien verstande dat dit contract een voorlopige regeling is, zodat beide genoemde partijen het te allen tijde mogen opzeggen als zij menen door dit contract benadeeld te worden, op voorwaarde dat zij de andere partij betalen zoals eerder vermeld.’

    Deze passage staat in een notariële overeenkomst (datering 22 okt. 1556) tussen het stadsbestuur van Middelburg en enkele bierbrouwers uit Delft betreffende de doorlopende aanvoer van Delfts bier in Arnemuiden. Tekstcat. is A1 want de tekst is een fragment van een overeenkomst opgemaakt bij notaris Proost, Den Haag, in aanwezigheid van getuigen.

    De beide contractpartijen zijn te allen tijde gerechtigd tot opzegging van het contract als ze menen erdoor benadeeld te worden (Q), op voorwaarde dat ze de andere partij schadeloos stellen zoals in het contract vermeld (P). Een eventueel verlangen van een partij om het contract te ontbinden (nader gespecificeerd door de beoordeling van het contract als nadelig) wordt in beschouwing genomen: P heeft een conditionele rol.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Voorts: als een poorter een vreemdeling heeft laten arresteren, zal de laatste zijn proces hebben de eerste zaterdag na de arrestatie. En een vreemdeling die gearresteerd is op verzoek van een andere vreemdeling, mag, als zij dat willen, een onmiddellijk proces vragen, op voorwaarde dat zij beiden vier stuivers deponeren, die zij na afloop aan schepenen zullen afstaan voor het proces binnen een dag. En als zij tussentijds met elkaar tot een schikking zouden komen, dan zullen van het ingelegde geld van elke partij twee stuivers bij het gerecht blijven.’

    Dit citaat omvat artikel 1 van een Schiedamse keur uit 1556 (tekstcat. A2) betreffende zgn. gastdingen: gedingen waarbij ten minste één van de partijen iemand van buiten Schiedam is. Woorden: gast: MNW gast I betek. 1 (‘vreemdeling. Tegenover poorter); bestellen: MNW betek. 9 (‘met den 4den nv. van den pers. Beslag leggen op, arresteeren’ _ één van de voorbeelden in het MNW houdt ook verband met het gastding: ‘So mach een poorter enen gast van buten... becommeren ende bestellen bynnen der vryheit van onser stede..’); bestellinghe: MNW bestellinge betek. ‘arrest, beslag’; onverthoegen: MNW onvertogen betek. 1 (‘(...) niet uitgesteld, niet verschoven, niet op de lange baan geschoven’); recht: MNW recht I betek. 10 (‘eene bepaalde rechtspraak, een proces of geding’); begeren: MNW begeren betek. 1 (‘(...) ook in de ruimere opvatting van vragen, verzoeken, het verlangen uitdrukken of te kennen geven.’) en WNT begeeren ( ‘verlangen hebben naar iets (of iemand); in de oudere taal vaak met het bijdenkbeeld dat het verlangen ook wordt uitgesproken (...).’), betek. 1.a; dwersnachten: MNW dwarsnacht betek. ‘eigenlijk de tusschenin liggende nacht, de nacht die eene bepaalde tijdruimte scheidt, een termijn van één dag ; als bijw. ook overdwersnacht (...), zóó dat slechts ééne nacht verloopt vóór het volbrengen van eene handeling, binnen 24 uren, den volgenden dag. Duidelijk blijkt deze bet. in de uitdr. over dwersnacht recht doen, d. i. kort recht doen, nl. binnen 24 uren.’

    Vreemdelingen van wie de een de ander laat arresteren, mogen om een snelle rechtsgang vragen (Q) op voorwaarde dat beide partijen vier stuivers storten (P), die zij na afloop van de rechtsgang aan schepenen laten voor het ‘kort geding’. Q duidt op het recht dat partijen hebben om een proces binnen een dag te verlangen. P noemt de voorwaarde verbonden aan gebruikmaking van dit recht.
 De mits.pp-frase is conjunct, want als subject worden begrepen beide vreemdelingen, die ook subject zijn van de hogere frase.

    ‘Voorts, als personen deelgenoot zijn in een schip en al of niet na gemeenschappelijke voorbespreking niet tot overeenstemming kunnen komen over [de financiële gevolgen van] het feit dat de een zich wil losmaken van de ander, dan moet diegene die wil uittreden - schipper, stuurman of reder - voor de schout en twee schepenen verschijnen en tegen betaling van twee stuivers [de waarde van] zijn aandeel bepleiten door de berekening van de overnamesom zwart op wit te overhandigen. Daarvan krijgt zowel de schout, de secretaris als degene voor wie het schip getaxeerd wordt een kopie, die door de bode van de stad in handen van diegenen zal worden gesteld die de overnamesom zouden moeten opbrengen’

    Dit citaat komt uit een keur van de stad Schiedam. Tekstcat. is A2. Dit artikel is het eerste van een keur over ‘denghenen die metten anderen ghesceept zijn’, d.w.z. over burgers die deelnemen in een gezamenlijk schippersbedrijf. Woorden: scheiden II VMNW betek. ‘zich verwijderen; uit elkaar gaan’; ghereet: VMNW ghereiden betek. III. 1 (‘zich voorbereiden’); maicken (zijn recht): VMNW betek. I.2 (‘ (jur.) vaststellen, bepalen, overeenkomen); settinghe: settinge: MNW betek. 4.b (‘het bepalen door een der beide rechthebbenden van de som waarvoor een deel van een gemeenschappelijk eigendom door den ander kan worden overgenomen’), WNT zetten B II 34 b alfa 4e.

    Wie wil uittreden uit een gezamenlijke scheepvaartonderneming, moet voor schout en twee schepenen tegen betaling van twee stuivers de overnamesom van zijn aandeel bepleiten (Q) door middel van een overhandigde berekening die ten grondslag ligt aan een taxatie van zijn deel (P). P duidt een instrument aan.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen de persoon (schipper, stuurman of reder) die wil uittreden; deze persoon is ook het subject van de bovengeschikte frase, uitgedrukt door diegheene [...] die wil ghescheyden wezen.

    ‘Art. 92. [...] heer en gerecht van deze stad Haarlem kondigen af dat alle roerende goederen, inboedel en huisraad, die weeskinderen in vrij eigendom geërfd hebben of die hun is gelegateerd, van nu af aan door de ingezworen klerken en boden van de genoemde stad in het openbaar verkocht moeten worden tot maximaal nut en profijt voor de betreffende weeskinderen, binnen zes weken nadat de genoemde goederen hun concreet ten deel gevallen of nagelaten zullen zijn, waarbij daarvan aan de genoemde klerken en boden de twintigste penning uitbetaald dient te worden - voorafgaand zullen dezen gehouden zijn het totaal van de door de genoemde roerende goederen opgeleverde gelden in één keer op tafel te leggen en daarover verantwoording af te leggen. [Deze bepaling geldt] op straffe van een boete van tien ponden herengeld, die de voogden of naaste familie van de genoemde kinderen verbeuren, en die ten goede komt aan drie partijen: de heer, de stad en de de aanbrengende ambtenaar elk voor een derde deel, tenzij de burgemeesteren en de schepenen van deze stad op grond van bijzondere gronden anderszins geraden achten.
Art. 93. De heer en het gerecht bevelen alle burgers en inwoners van deze stad die inboedel, huisraad en roerende goederen aan uitdragers of uitdraagsters willen verkopen, dat ze de betreffende objecten laten veilen, verkopen en beschrijven door de klerken en boden van deze stad; zij dragen aan deze ambtenaren de twintigste penning af, waarbij dezen het totaal van de opbrengsten op tafel dienen te leggen volgens de oude gewoonte zoals hiervoor genoemd. [Deze bepaling geldt] op straffe van een boete van zes ponden herengeld, voor de heer, voor de stad en voor de klerken en boden samen elk een derde deel.’

    Dit lange citaat betreft twee artikelen uit paragraaf XV ‘Van den clercken ende boden’ van het Haarlemse Keurboek van 1557. Tekstcat. is A2. Dit Keurboek is de voor de aflezing op 19 maart 1557 geactualiseerde versie van de in 1553 door schepen Jan Conincsz. afgeronde systematische codificatie van bruikbaar geachte Haarlemse keuren. Conincsz. kreeg in 1551 hiertoe de opdracht van het stadsbestuur; de opdracht kwam dus niet, zoals eerder (ook in andere steden) van de landsheer. Veel keuren in de editie-1557 gaan terug op oudere keuren; zo wordt de inhoud van art. 93 genoemd in een register van 1517 (RechtsbrHaarl 335 nt. 2). Woorden: die heer ende gerechte: de heer duidde in Haarlem in deze tijd vermoedelijk op de schout of een andere vertegenwoordiger van de landsheer, en tot het gerecht in Haarlem behoorden burgemeesters en schepenen; opgecomen: MNW opkomen betek. 10, met verwijzing naar aencomen betek. II.6.

    Ad art. 92: de heer en het gerecht bepalen dat de klerken en boden van de stad de taak hebben om geërfd bezit van weeskinderen binnen een vastgestelde termijn in het openbaar te veilen en om de opbrengst ten goede te laten komen aan deze kinderen (Q1), waarbij een twintigste deel van de hun toekomende opbrengst aan de klerken en boden dient te worden uitbetaald (P1). Enigerlei wens of belang van de weeskinderen is hierbij niet in het spel, en van een hun op te leggen voorwaarde om dat belang te dienen is dan ook geen sprake; P1 heeft een comitatieve rol. Ad art. 93: het gaat hier om een overeenkomstige plicht van de klerken en boden. De magistraat past hier een constructie mits dat + Vf toe. Bepaald wordt dat de verkoop van roerende goederen door gewone burgers plaats moet vinden via de veiling en dat ook zij een twintigste deel van de opbrengst moeten afstaan aan de klerken en boden (Q2), waarbij deze laatsten eérst de totale opbrengst daadwerkelijk op tafel dienen te leggen (P2). P2 heeft een comitatieve rol.
 De mits.pp-frase (in art. 92) is semi-conjunct, want als onderwerp worden begrepen de weeskinderen (uit wier verkoop opbrengsten betaald wordt, ook al voeren zij de betaling niet zelf uit), die niet in de rol van onderwerp of voorwerp in de direct hogere frase optreden maar alleen in een possessieve bijvoeglijke bepaling bij proffijte. De klerken en boden hebben daarbij de plicht om tevoren bewijs te leveren van de totale veilingopbrengst, maar dat wordt niet met een mits-constructie uitgedrukt.

    ‘Voornoemde raden hebben bepaald dat het de Gentse kooplieden op grond van genoemd privilege toegestaan zou moeten worden om hun goederen naar de voornoemde Nieuwe Vaart [verbinding van de Westerschelde met Gent] te vervoeren met de schepen die zij hier willen bevrachten, op voorwaarde dat zij een borg stellen om binnen zes weken dan wel twee maanden het bewijs te leveren dat hun goederen naar de Nieuwe Vaart zijn vervoerd en daar gelost; daarmee zouden ze aan hun verplichtingen voldoen, ook wanneer het de oversten van het binnenschippersgilde niet bekend is dat het genoemde goed naar de genoemde Nieuwe Vaart vervoerd zal worden.’

    Besluit van de oud-raad Amsterdam, juni 1557. Tekstcat. is B. Bij Amsterdamse binnenschippers bestond nog het idee dat Gentse kooplieden hun in Amsterdam aangeschafte waren alleen door Amsterdamse schippers mochten laten vervoeren naar Gent, zoals Amsterdamse kooplieden analoog voor hun transporten terug naar Amsterdam lange tijd alleen Gentse schippers mochten inhuren. Naar aanleiding van onenigheid die hierbij was ontstaan, stelt de vroedschap vast, dat de beperkingen in Gent niet meer bestaan sinds de toekenning van een keizerlijk privilege van enkele jaren eerder, waardoor de Amsterdamse kooplieden daar intussen de vrijheid hebben om Amsterdamse schippers vrachtopdrachten te geven. Woorden: raad WNT B, 1, c, streepje: vanaf 16e eeuw: pesoon in college enz.; raad B, 2, c raad als hele college; één vb uit 1568, verder latere vbb; nyewe vaert: in 1547 gaf Karel V aan Gent het octrooi voor de aanleg van de Sassevaart (ook Gentse of Nieuwe Vaart genoemd) als waterweg naar de Westerschelde; bij de sluis naar de Westerschelde ontstond de nederzetting Sas van Gent.

    De leden van de oud-raad besluiten dat Gentse kooplui, actief in Amsterdam, voor het vervoer van hun koopwaar naar de Gentse Nieuwe Vaart de schepen mogen kiezen die zij willen (Q1), op voorwaarde dat de Gentenaren een borg afgeven om binnen twee maanden bewijs van lossing aldaar te verstrekken (P1). Het besluit wordt nog gespecificeerd met een parallelle en inhoudelijk behoorlijk identieke constructie met instrumenteel Q2 met/mit/mits P2, waarin de borg (hernomen in daermede) nl. geen voorwaarde genoemd kan worden, maar zelf een middel is: daermede [met P2] zouden [de Gentse kooplui] volstaen, ende dit zoe wanneer... op de nyewe vaert voors. [Q2], waarin Q2 verwijst naar een voldoende-zijn voor een situatie dat de toezichthouders van het Amsterdamse gilde niet op de hoogte zijn van de Gentse bestemming van de bewuste goederen, dan hebben de Gentse kooplieden de genoemde vrijheid evenzeer. Het citaat demonstreert de vergaande verwantschap van de conditionele en de instrumentele constructies.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject aangesloten. Begrepen subject zijn de Gentse kooplieden.

    ‘Op dezelfde dag hebben mijne heren burgemeesteren beraad gehouden met de genoemde raadsleden [de 36 vroedschapsleden] over het verzoek gedaan door de Majesteit, dat wil zeggen door mijnheer mr. Joachim van Honsocht uit naam van Zijne Majesteit, om het vertrouwen in de koning, onze genadige heer, te bevestigen met de bindende toezegging van een lening ten bedrage van 50.000 gulden, binnen één jaar terug te betalen, enz. Hierover zijn in het verleden verschillende beraadslagingen gehouden en de majesteit dringt er nogmaals sterk op aan [op een toezegging], waarbij hij de stad vanzelfsprekend zal terugbetalen, enz.’

    Dit citaat komt uit het verslag van de bijeenkomst van burgemeesteren met de 36 vroedschapsleden in Amsterdam d.d. 27 maart 1558, waarin burgemeesteren de 36 om advies vragen inzake hun reactie op een verzoek van Filips II. Tekstcat. is B. Woorden: coninck: Filips II; obligatie: uitlening, lening die men geeft; verzegeling: WNT betek. 2 ‘lening, geldopname’; betek. 4 ‘bekrachtiging’.

    De majesteit dringt er nogmaals op aan te voldoen aan zijn verlangen dat hij een bindende toezegging krijgt voor de gevraagde lening (Q), waarbij hij verzekert dat hij de stad uiteraard schadeloos zal stellen (P). De koning drukt uit dat hij bij de verhoopte toezegging Q de lening uiteraard (te zijner tijd) aan de stad zal terugbetalen (P): de rol van P is comitatief.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘16. Dat een burger alleen kinderen mag ontvangen om ze Latijn te leren als hij ze zelf in de kost heeft, waarbij de verplichting bestaat om de rector elk kwartaal per leerling vijf stuivers te geven. [...]
20. Voorts is er nog de bepaling dat de genoemde rector ons niet zal verlaten voordat hij zes jaar de functie vervuld heeft, en dat wij hem mogen ontslaan bij slecht functioneren, op voorwaarde dat wij hem een jaar tevoren een waarschuwing gegeven hebben.’

    Dit citaat omvat twee bepalingen van de ‘Contracten ofte voerwaerden aengaende der scholen ende der stede van Alckmaer’, gedateerd mei 1559. Deze tekst bevat de algemene regels waaraan het onderwijs volgens het stadsbestuur moet voldoen; het citaat valt daarom in tekstcat. A2. Het begin van de regeling beschrijft de taak van de leerkrachten zo: dat dye meesters met alder diligentie elcx in ’t zijne dye scholiers zullen leeren die vreese Gods, goede zeden ende manieren, wel lesen ende scrijven ende haer fondament grammaticael etc. (ibid 71 links). Dit betrof de zgn. Latijnse school, waarvan de rector en de meesters in deze periode niet meer door de kerk maar door het stadsbestuur aangenomen werden. Maar naast de Latijnse school waren er veel onofficiële ‘bijscholen’, waarmee burgers probeerden geld te verdienen. De concurrentie door deze bijscholen moest beperkt worden; tegen die achtergrond is bepaling 16 te lezen. Zie voor het onderwijs in de late Middeleeuwen: Boekholt & De Booy (1987) en speciaal voor scholen in Alkmaar: Aten & Drewes (2007: hfdst. 14). Woorden: houden: VMNW houden betek. I.4 betek. ‘bij zich houden, bij zich doen blijven’_ hier moet het zijn: kinderen op vaste basis onder zijn hoede te hebben om (...); in zijn cost heef: buitenleerlingen waren meestal bij burgers in de kost; rectoor: MNW rectoor betek. b (‘hoofd van eene inrichting van hooger onderwijs’_ in geval van de Latijnse school: ‘rector’; waerschouwen: MNW waerschuwen. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift is die van de Transcriptiewerkgroep van het Regionaal Archief Alkmaar.

    Q1 in artikel 16 thematiseert een beperking die voor burgers geldt om kinderen bij zich thuis les in het Latijn te mogen geven: zij moeten ze zelf in de kost hebben, alleen dan is dat toegestaan. P1 benoemt daarbij een verplichting: de schoolhoudende burger moet voor elke leerling de rector per kwartaal vijf stuivers geven. Deze verplichting ‘komt bij’ de beperking van thuisonderricht tot kinderen die men zelf in de kost heeft. De rol van P1 in de constructie is een comitatieve, P1 ‘komt erbij als verplichting’ in de regelgeving van het stadsbestuur. De mids.pp-frase is conjunct, want als subject ervan worden begrepen de burgers die toestemming hebben om kinderen Latijn te leren omdat ze ze zelf in de kost hebben, en die fungeren ook als subject van de direct hogere frase. Met de tweede helft van artikel 20 bepaalt het stadsbestuur dat het de rector van de Latijnse school in de toekomst zal mogen ontslaan als de rector slecht functioneert (Q2). Hier richt het stadsbestuur de blik op zijn eigen eventuele wens tot ontslag van de rector, die specifiek zou kunnen ontstaan bij slecht functioneren van de rector. De interpretatie van de bijbehorende constructie mits.te.Inf is een conditionele: het stadsbestuur kan zijn wens dan verwerkelijken op voorwaarde dat het de rector een jaar eerder een waarschuwing gegeven heeft (P2). De mits.pp- en de mits.te.Inf-constructies naast elkaar leggend, zien we verschil in semantiek: comitatief resp. conditioneel. Ook de vormelijke kant komt overeen (de volgorde QP, de kortheid).
 De mids.te.Inf-frase is conjunct subject-subject, want als subject wordt begrepen het stadsbestuur, dat ook het subject is van de bovengeschikte frase (daar uitgedrukt door wij). Ook de aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[...] Wij willen daartegen [tegen dwalingen en excessen in rederijkerij] optreden ter bevordering van rust en vrede bij onze onderdanen en van het algemeen welzijn, en om alles te voorkomen wat het gewone volk op welke wijze dan ook zedelijk zou kunnen doen wankelen - heel in het bijzonder mensen die jong zijn of simpel van geest. Wij hebben als overweging ook dat het niet fatsoenlijk is om door vermenging met wereldse en spottende activiteiten het mysterie van de sacramenten te ontwijden en de heilige geschriften te misbruiken, aangezien deze met de grootste eerbied en waardigheid tegemoet getreden dienen te worden op de plaatsen en de tijden en door personen die opdracht daartoe hebben.’

    Dit citaat is ontleend aan een plakkaat van Filips II gedateerd 26 januari 1559; het is gericht aan ‘onsen Rade in Hollant’, dat wil zeggen de Staten van Holland. De volledige titel luidt: Placaet, waerby verboden werden de camerspelen, batementen, liedekens, comedien, refereynen, baladen, etc. [...] (RetorMemor 13). De tekst valt in tekstcat. A2. Blijkens datgene wat onderaan het plakkaat staat ([...] by den coninck in sijnen raede. Ende gheteeckent, d’Overloepe.) is de tekst geschreven door ambtenaren van de in Brussel gevestigde Geheime Raad van Filips II en is de handtekening van Pieter van Overloepe, een hoge kanselarijbeambte van de Raad. In het direct voorafgaande schetst de koning dat hem ter ore gekomen is dat veel rederijkers- en andere spelen getuigen van dwalingen. Het citaat schetst de overwegingen van de vorst voor een verbod op sommige uitingen en bestaat grammaticaal uit twee lange participiumconstructies (met als resp. kern begeerende en aenmerckende). Woorden: versien: WNT verzien IV, betek 8; mysterien: MNW misterie (‘geheimenis’(...)_ vermeld wordt als bijzondere betekenis: ‘de hostie, het sacrament (...)’); weerlijcke: MNW wereltlijc betek. ‘wereldsch, wereldschgezind, (...) lichtzinnig; ontstichten: WNT betek. 2.

    Rederijkers schenden doelbewust de heiligheid van de sacramenten en misbruiken de heilige schrift, aldus de vorst (Q); ze doen dat door deze in te bouwen in profane uitvoeringen vol oneerbiedige scherts (P). De rol van P is dus instrumenteel.
 De midts.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden de rederijkers begrepen, die ook het begrepen subject zijn van de direct hogere frase met de predicaten prophaneren en misbruycken.

    ‘Wij willen kort duidelijk maken dat de majesteit geen reden heeft om de supplianten hun verzoek te weigeren in het laatste punt van het antwoord van de genoemde dijkgraaf, die geheel akkoord gaat met het verzoek van de supplianten, op voorwaarde dat hij een verlaging krijgt van zijn pachtsom. Men moet bedenken dat de hoogheemraden en niemand anders de bevoegdheid hebben om beëdigde heemraadsboden en veeschutters aan te stellen ten dienste van het gemene land, en dat dit schutten geenszins het terrein van de dijkgraaf is.’

    Dit is een fragment van een adviesbrief d.d. 24 april 1559 van de hoogheemraden van Delfland aan het Hof van Holland. Tekstcat. is B. De kwestie was deze: beweiders van de Hoevenzijdwind, de dijk op de scheiding tussen Delfland en Rijnland, hadden aan de koning een rekest gestuurd om dit gebied legaal te mogen beweiden. De koning had het Hof van Holland - behalve rechtbank ook bestuursraad van het gewest - opgedragen te onderzoeken of hij dit verzoekschrift moest honoreren. Het Hof op zijn beurt had weer advies gevraagd aan de hoogheemraden en hun daartoe een kopie van het rekest plus het reeds door de dijkgraaf aan de beweiders gegeven antwoord toegezonden. ‘Ja, honoreren,’ zeggen de hoogheemraden in hun brief aan het Hof. In het tekstgedeelte voorafgaand aan het citaat zetten zij uiteen dat het in een koninklijk plakkaat neergelegde algehele verbod op beweiding van de dijk, op straffe van een boete, huns inziens onjuist is: als er met de beweiders goede afspraken gemaakt zijn over het onderhoud en over momenten waarop de grond van de dijk wel (nl. de eerste keer) en niet (volgende keren) omgeploegd mag worden, houden hun grazende dieren de grond juist stevig. De hoogheemraden refereren vervolgens - zie citaat - aan een brief van de fungerend dijkgraaf aan de koning waarin ook hij positief adviseert inzake het rekest, echter onder de voorwaarde van vermindering van zijn pachtsom als compensatie voor zijn lagere inkomsten uit boetes op illegale beweiding; kennelijk is het deze voorwaarde die de dijkgraaf in zijn brief als laatste punt genoemd heeft. Het citaat beschrijft welke kanttekening de hoogheemraden bij deze eis van de dijkgraaf plaatsen. Direct volgend op het citaat (Van der Gouw 1987: 176v) doen de hoogheemraden nog een boekje open over de pas een jaar werkzame dijkgraaf, die zich al eens illegaal boeten had toegeëigend die in het bewuste gebied door de schutters van het heemraadschap aan beweiders waren opgelegd. Woorden: occasie: MNW occusoen betek. 3 ‘reden’ - maar eveneens betek. 2 ‘aanleiding’ met de opmerking dat betekenissen ‘aanleiding’ en ‘reden’ niet altijd verschillend zijn - evenals WNT occasie I betek. 7 ‘reden’ - maar eveneens betek. 6 ‘aanleiding’, met meer voorbeelden dan precies één zoals bij ‘reden’: ‘reden’ en ‘aanleiding’ zijn even goed hier; zijdwinde: dijk tussen twee polders; genouch WNT genoeg II, II, bet. 1 (al sinds het oud-germaans, zegt men) ‘meer dan voldoende, ten volle of meer dan ten volle’; idem MNW genoech II, betekenis II.2; boden: MNW bode I betek. 1c._ heemraadsboden waren beëdigde vertegenwoordigers van dijkgraaf en hoogheemraden; schutter: MNWschutter II, beambte die vee schut, insluit in het ‘schot’ (tussen hekken etc.); de Majesteyt: Filips II; soe is waer: MNW, WNT ‘men moet weten/bedenken dat’.

    Het citaat bevat een mits.pp-constructie waarvan twee verschillende interpretaties verdedigbaar zijn: de ene met een comitatieve en de andere met een conditionele rol van P. Ze volgen hieronder.
a. conditioneel
De hoogheemraden vermelden dat de dijkgraaf in zijn advies instemt met het rekest van de beweiders (Q), maar daaraan de voorwaarde koppelt dat het grafelijk gezag zijn pachtsom zou moeten verlagen (mits.pp P). P heeft in de door de hoogheemraden verwoorde bewilliging door de dijkgraaf de rol van voorwaarde, maar terwijl de direct begunstigden de beweiders zijn, komt voorwaarde P neer op een nadeel niet voor hen, maar voor het grafelijk gezag, dus voor de koninklijke inkomsten. Deze gedachte is alleen kloppend bij de hypothese dat de dijkgraaf, die feitelijk het grafelijk gezag in het heemraadschap vertegenwoordigt, zich bij zijn instemming heeft voorgesteld dat de koning zijn advies dankbaar overneemt, of, sterker nog, dat de koning in principe de beweiders ter wille wil zijn en dat zijn bewilliging in de wens van de beweiders dus in feite een begunstiging is van de koning, waaraan hij de voorwaarde verbindt dat de koning zijn pachtsom verlaagt als schadeloosstelling voor mogelijk door zijn bewilliging optredende derving van zijn inkomsten uit boeten. De logica samenhangend met de bewilliging door de dijkgraaf wijzen de hoogheemraden als ongegrond af: er zou voor de dijkgraaf géén teruggang in legale inkomsten zijn door een positieve beschikking op het rekest, dus ook geen noodzaak voor de koning om de pachtsom te verlagen.
b. comitatief
Aan zijn instemming met het verzoek van de beweiders (Q) heeft de dijkgraaf in de verwoording door de hoogheemraden een pachtverlaging voor hemzelf vastgeknoopt als iets wat daar logisch mee verbonden is (P in comitatieve rol), omdat hij in dat geval inkomsten uit boetes voor illegale beweiding zou missen en daarvoor schadeloos gesteld zou moeten worden. De hoogheemraden wijzen deze redenering van de dijkgraaf als ongegrond af: er zou voor de dijkgraaf géén teruggang in legale inkomsten zijn, dus ook geen noodzaak om zijn pachtsom te verlagen.
 In beide gevallen is de aansluiting conjunct subject-subject; begrepen subject is steeds de dijkgraaf.

    ‘Tevens is de bepaling geformuleerd dat als een van de genoemde speellieden zich ooit schandelijk zou gedragen, men hem te allen tijde zal mogen ontslaan, waarbij men de betreffende speelman [uiteraard] dient uit te betalen naar rato van de gewerkte tijd (P).’

    Dit is een citaat uit de taakomschrijving (‘instructie’; tekstcat. B) van de Amstdamse burgemeesters voor de stadsspeellieden die op 6 februari 1563 werden aangenomen: vier mannen uit Zuid-Nederland. Stadsspeellieden waren muzikanten die trompet, schalmei en andere instrumenten speelden op kerkelijke en wereldlijke hoogtijdagen, op vaste uren en dagen in de week en op incidenteel verzoek van burgemeesteren. Per benoeming werd de instructie, die rechten (o.a. het loon, geld voor kleding) en plichten (o.a. het deponeren van een borg voor het zilverwerk) van de leden van de beroepsgroep omschrijft, gepubliceerd, aangepast en aan betrokkenen overhandigd. Het citaat gaat in op een mogelijke vervroegde opzegging van het dienstverband.

    Twee analyses zijn mogelijk, waaruit blijkt dat comitatief en conditioneel soms dicht tegen elkaar aan liggen.
a. comitatief
De uitvaardigende burgemeesters mogen, zo stellen zij, de stadsspeelman ontslaan als die zich misdraagt (Q), waarbij zij de betreffende speelman uiteraard wel dienen uit te betalen naar rato van de gewerkte tijd (P). De rol van P is comitatief ten opzichte van Q. In andere fragmenten met een ontslagbeding (cit.nrs. 166 en 258), rechtstreeks geciteerd uit een contract, is de rol van P ook comitatief. De bevoegdheid van burgemeesters staat in Q centraal. Mogelijk schandelijk gedrag zou voor burgemeesteren een reden kunnen zijn gebruik te willen maken van de bevoegdheid om het ontslag te effectueren. Het gaat hier om de bevoegdheid die burgemeesters principieel hebben - en wat daar als regel voor goed bestuurlijk fatsoen bij hoort: een redelijke betaling -, niet zozeer om een wens van burgemeesters.
b. conditioneel
De rol van P zou ook conditioneel kunnen worden opgevat. In de conditionele opvatting (van dit fragment, cit.nr. 93) zou het accent liggen op een mogelijke wens van burgemeesters, en de voorwaarde die burgemeesters moeten vervullen om deze wens te realiseren.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[...] is door mijne heren voornoemd besloten, dat men de genoemde schadeloosstelling zal effectueren op de volgende voorwaarde, die tevens vervat zal moeten zijn in een akte, dat men de genoemde geldsom in mindering zal mogen brengen op de eerste bede of op de eerste penningen, die deze stad zal moeten opbrengen voor de koninklijke majesteit, onze genadige heer.
Opgemaakt de 5e dag van augustus van het jaar 1563.’

    Dit citaat is ontleend aan een besluit van de Amsterdamse burgemeesters na een adviserende bijeenkomst met de oud-burgemeesters. Tekstcat. is B. De vraag was, of Amsterdam Gaspard Schetz, financieel agent van de koning (Filips II), schadeloos moest stellen. Schetz had persoonlijk 600 gulden voorgeschoten om een door de koninklijke majesteit opgedragen diplomatieke reis van Filips Coebel, raadsheer in de Geheime Raad, mogelijk te maken, met o.a. het doel om in Denemarken te bemiddelen inzake het conflict over de nieuwe tolbetalingen in de Sont, die ook Amsterdam zouden benadelen (over Schetz en Coebel zie ResolVroeAmstII (304 nt. 292 resp. 314 nt. 503).

    Burgemeesteren besluiten tactisch om ten gunste van Schetz en indirect van Filips II tot de schadeloosstelling over te gaan (Q), gekoppeld aan de voorwaarde (op zulcker conditiën) dat de stad de som in mindering zal mogen brengen op het aandeel in ’s konings eerstkomende bede, alsmede aan de bijkomende voorwaarde (ende mits.pp P) dat deze toestemming zwart op wit in een akte bevestigd wordt.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject van de mits.pp-frase is het stadsbestuur, dat subject is van de direct hogere frase onder de aanduiding men.

    ‘Er is verder besloten, dat deze stad aan de kerkbestuurders ten behoeve van de genoemde verhoging van het stenen gedeelte voor een periode van vijf jaar het bedrag van duizend gulden zal mogen uitlenen, waarbij de stad daarvoor degelijke zekerheid dient te verkrijgen’

    Deze passage maakt deel uit van een resolutie van de zitting van de Amsterdamse vroedschap d.d. 13 augustus 1563 inzake de toren van de Oude Kerk (tekstcat. B). De Vroedschap heeft al besloten dat de kosten voor een nieuwe spits (cappe, zie WNT bij kap) voor rekening van de stad komen. Het kerkbestuur van de Oude Kerk is van plan de vervanging van het onderste deel van de houten kap door steen zelf te bekostigen, maar de Vroedschap wil dat burgemeesteren het kerkbestuur ook daarin tegemoetkomen; over een lening van de stad daarvoor gaat het citaat. Woord: verzekering: WNT: sluit aan bij betek II.4: ‘Het stellen van zekerheid voor iem. of iets d.m.v. een borg, pand, officieele (schriftelijke) verklaring e.d.; ook toestand die daarvan het resultaat is; (concr.) borg, pand, cautie, waarborg’; steenwerck: editeuren van ResolVroeAmstII vermelden als bijzonderheid, dat korte tijd later een contract gesloten is met een leverancier van arduin uit de omgeving van Namen.

    De vroedschap stelt dat de stad aan het kerkbestuur van de Oude Kerk een flink bedrag als lening (looptijd vijf jaar) mag verstrekken voor bouwwerkzaamheden aan de toren (Q). Hieraan is bepaling verbonden, dat burgemeesteren van het kerkbestuur deugdelijke zekerheid voor de lening moeten verkrijgen, zij moeten daarvoor zorgen (P). De rol van P is een comitatieve.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het begrepen subject is de stad (dese stede), die ook onderwerp is van de bovengeschikte frase.

    ‘Voorts lag er een verzoek dat door Hare Hoogheid de hertogin van Parma enz. in bijzijn van enkele gedeputeerden van enkele steden op 12 oktober jongstleden te Brussel was voorgelegd aan de landsadvocaat van de Staten van Holland, inhoudende dat zij in afwijking van het octrooi verworven door de Staten van Holland (waarbij die per ton turf die uit Holland uitgevoerd wordt, één duit mogen heffen) aan de Brabanders zou willen toestaan turf die zij uit hun eigen, in Holland gelegen lage venen steken, [zonder heffing] uit het gewest uit te voeren, op de voorwaarde dat zij afschriften maken van de certificaten die bewijzen dat de venen waaruit die turf gestoken wordt de Brabanders rechtmatig toebehoren, en dat zij deze turf registreren. In dat geval biedt Hare Hoogheid gaarne haar diensten aan om de bedragen te berekenen die een schadevergoeding voor de Staten van Holland zou kunnen belopen, enz. Er is besloten dat men dit verzoek om consequent te zijn zal afwijzen.’

    Dit is een citaat uit de resoluties van de Amsterdamse vroedschap, zitting d.d. 18 november 1564. Tekstcat. is B. Via de landsadvocaat is een verzoek van Margaretha van Parma vermoedelijk eerst bij de Staten van Holland op tafel gekomen en vervolgens bij de Amsterdamse vroedschap. Woorden, namen: de landsadvocaat van de Staten van Holland was in deze tijd Jacob van den Eynden; overnemen: WNT betek. II.B.3.a (‘overschrijven, een afschrift ergens van maken om dit te bewaren enz. (...)’); bedragen: moet wel ‘belopen’ zijn; tevreden: WNT betekenis 6, vergelijk de constructie in het Frans met content: je serais content de vous payer etc, vertaling ‘gaarne’, met wat superioriteitsgevoel; presenteeren: WNT III a streepje ‘zijn dienst presenteeren’.

     De mits-configuratie Q - P, waarin de mits-frase bestaat uit een mits.pp-deel en een deel met mits + nominaal complement, ligt geheel besloten binnen de omschrijving van de inhoud van het verzoek van Margaretha aan de landsadvocaat. Margaretha van Parma verzoekt om ondanks een octrooi verworven door de Staten van Holland, aan Brabantse turfstekers met eigen veengebieden in Holland toe te staan daar turf te steken (Q) onder de voorwaarde dat de Brabanders hun rechtmatig eigendom van de venen en het turfsteken documenteren met bewijzen (Pa en Pb).
 De mits.pp-frase is conjunct-meew.voorw: als subject worden begrepen de Brabanders, die ook fungeren als het meewerkend voorwerp van de direct hogere frase.

    ‘Maandag 18 december 1564. Bernhardus Stuerman bracht namens de gravin en de drost van Bentheim het verzoek over om in het bezit gesteld te worden van het huis van Lubbert Clant zaliger, dat wegens wanbetaling of nalatigheid inzake de grondbelastingen onder ons beheer gekomen is, waarop hem ten antwoord gegeven is dat hij zijn tegenpartij voor het gerecht zou moeten laten dagen als hij in deze kwestie wilde laten doen en geschieden wat rechtens juist is; daarop heeft de edelachtbare heer in zijn antwoord uiteengezet dat hem dat niet gelegen komt, omdat hij de wens te kennen gegeven heeft dat [het besluit tot] de rechtszaak uitgesteld wordt tot Maria Lichtmis, tot welk tijdstip hij beoogt een en ander nog nader te overwegen.’

    Dit citaat behelst de aantekening bij maandag 18 december 1564 in het dagboek van Egbert Alting, van 1549 tot 1594 stadssecretaris van Groningen. Het door hem ambtshalve bijgehouden journaal noemde hij zelf ‘diarium’; het bevat de vermelding van resoluties van burgemeesters en raad en van het stadsbestuur in ruimere zin, maar ook van wederwaardigheden in Groningen en persoonlijke en familiegerelateerde kwesties.Vanwege dit vrije en gemengde karakter valt het citaat in tekstcat. C. Alting beschrijft in dit fragment een onderhoud met ene Bernhardus Stuerman, die namens zijn opdrachtgeefster, de gravin van Bentheim, Tecklenburg en Steinfurt, is komen verzoeken om een met schulden belast pand van de stad te mogen overnemen. Woorden: Maria Lichtmis: R.K. feestdag, 2 februari.; edder> eder MNW ‘of’; genade MNW betek. 4; woe MNW bet. 1, afh. vraagwoord (hier vertaald met ‘dat’); wente: MNW wan betek. VII, WNT wan betek. IV (‘op tijdstip dat’, ‘totdat’).

    Stuerman wil de noodzakelijke gerechtelijke procedure op dit moment niet aanvangen (Q); de mits.pp-frase omvat zijn motivering: hij wenst uitstel ten behoeve van nadere overweging (P).
 Het begrepen subject van de mits.pp-frase is Stuerman, die ook optreedt in de vorm hem in woe hem sulckes ongelegen (‘wat hem niet gelegen kwam’); de mits.pp-frase is dus conjunct subject-meew.voorw.

    ‘Heden, op de een na laatste dag van januari 1566 in de nieuwjaarsstijl, is door de burgemeesters aan de vroedschap gemeld dat op grond van de resolutie van de vroedschap van de 26e van deze maand besloten was dat onze stedelijke brouwers van nu af aan zouden kunnen brouwen volgens de prijs en de maatvoering die hun collega’s in Delft tegenwoordig hanteren. Maar aangezien door waarneming is vastgesteld dat de Delftse pint die na de 26e van deze maand uit Delft gehaald was, een volle teug kleiner is dan de Goudse pint, hebben de Goudse brouwers nogmaals de vraag gesteld of zij hun tappen van nu af aan zullen normeren volgens voornoemd besluit of dat zij zullen blijven bij de oude maat. Besloten is dat zij zullen blijven bij de oude, nu geldende maat, waarbij zij als belasting op alle in de stad gebrouwen bieren wel dienen te betalen zoals op de vorige vroedschapsvergadering besloten is. En dat zij verder als belasting over een ton Engels bier twee carolusguldens zullen betalen’

    Dit citaat omvat het grootste gedeelte van het verslag van de Goudse vroedschapsbijeenkomst eind januari 1566. Tekstcat. is B. Woord: stilo communi: gewone stijl, ook wel nieuwjaarsstijl (n.s.) genoemd: het jaar begint op 1 januari. In 1572 besloten de Staten van Holland de tot dan toe gangbare paasstijl te vervangen door de nieuwjaarsstijl.

    Een eerder vroedschapsbesluit dat de taveernehouders en brouwers de kleinere Delftse maat zouden kunnen gaan hanteren wordt door de vroedschap herroepen (Q), maar daarbij moet men blijven betalen volgens het bij die eerdere gelegenheid ook genomen besluit over de hoogte van de belasting op bier (P). P heeft een comitatieve rol.
  Conjunct: begrepen onderwerp van mits.pp-frase zijn de brouwers, die ook subject zijn van de direct hogere frase.

    ‘Samenvattend: de geuzen verlangden een kerk of open ruimte om te preken en hun diensten te houden, hun doden te begraven en dergelijke, binnen de stad Gent. Anderen zeggen dat ze drie plekken wilden hebben, [...] wat hun integraal geweigerd werd; alleen een open plaats buiten de stad die ze mochten bebouwen zoals ze wilden zouden ze ternauwernood nog krijgen. Dat dan nog op voorwaarde dat ze die plaats of grond door huur of koop zouden verwerven, wat hun het beste uitkwam.’

    Dit is een citaat uit een contemporaine kroniek, geschreven door Marcus van Vaernewyck, over de gebeurtenissen in Gent in 1566 en daarna. De auteur noemde zijn werk zelf ‘dagboek’ (tekstcat. C). In dit citaat verhaalt Van Vaernewyck over een openbare bijeenkomst op 16 oktober 1566 waarin de geuzen, onder grote belangstelling van de Gentenaren, discussiëren met burgemeester en wethouders over hun wensen. De belangrijkste wens van de geuzen is, zo vat de auteur samen, dat ze een of meer plaatsen in de stad willen gebruiken voor de activiteiten van hun groepering. Dan haalt Van Vaernewyck met Ander zegghen anonieme zegslieden aan (hij is zelf kennelijk niet aanwezig geweest bij de discussie) die weten te vertellen dat de geuzen drie welomschreven plekken wensten. Of de geuzen nu één of drie plekken begeerden, de wens werd afgewezen, vervolgt Van Vaernewyck. Dan introduceert hij met het voegwoord maer een wending: de geuzen zouden weliswaar geen plek in de stad zelf kunnen krijgen, maar wel één daarbuiten. Het positieve wordt echter gedempt door ter nauwer noot, waarmee Van Vaernewyck de teleurstelling die hij zich bij de geuzen kan voorstellen, uitdrukt: het resultaat was er ‘met grote moeite’ gekomen. En precies dat aspect wordt aangevuld met het voor de geuzen volgens Vaernewyck ongunstige feit van de voorwaarde die ook nog zou gelden: ze moesten die plaats of grond ook nog door huur of koop verwerven.

    Voor de geuzen wordt het suboptimale, maar toch nog net gunstige resultaat bereikt van de toekenning van een open plek buiten de stad (Q), waarvoor zij echter ook zouden moeten voldoen aan de voorwaarde van huren of kopen van de grond (P).
 De mits.pp-frase is conjunct, want als subject ervan worden de geuzen begrepen, die in de direct hogere frase onderwerp van zouden zijn.

    ‘En daarop werd besloten, dat men een zekere som als redelijke pachtinkomsten zou bepalen en dat de stad, als die som niet werd gehaald, de omvangrijke verpachting van wijn en bier niet meer uit handen zou geven en liever in eigen beheer zou houden; en het dunne [Goudse] kuitbier zou men in de stad toelaten op voorwaarde dat het negen stuivers per ton aan belasting zou opleveren, drie stuivers minder dan krabbelaar [het zware Gentse bier] aan belasting oplevert; en als de Gouwenaar zijn kuit niet op deze basis zou willen invoeren, dat hij dan maar met zijn bier thuis zou moeten blijven.’

    Dit is een citaat uit een contemporaine kroniek, geschreven door Marcus van Vaernewyck, over de gebeurtenissen in Gent in 1566 en daarna. De auteur noemde zijn werk een dagboek (tekstcat. C). Het citaat beschrijft welk besluit het Gents stadsbestuur neemt na een beraadslaging over de dalende inkomsten uit de verpachting van bier- en wijnaccijns.

    Q duidt op de toelating tot de stad Gent, de grote wens van brouwers van het Goudse bier. P, de voorwaarde die daarvoor geldt, is dat toelating negen stuivers per ton aan belasting moet opleveren. De voorwaarde wordt feitelijk gesteld aan de Gouwenaren.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-lijd.voorw, want als subject wordt begrepen de keijte, die fungeert als lijd.voorw van de direct hogere frase.

    ‘Men zag ook dat de vleeshal nog niet half vol hing met vlees, en het vlees dat er was, was kwalitatief slecht, en die situatie was ontstaan doordat de Spanjaarden zich met geweld vlees toeëigenden, ook als het vlees van 3 groten per pond was, waarvoor ze slechts één stuiver per pond betaalden, zodat de slagers één derde aan dat vlees verloren, terwijl ze iedere keer kaakslagen of degenstoten kregen, of stukken vlees in hun gezicht. Daarom lieten de slagers de burgers van de stad in het geheim weten, dat zij goed vlees hadden, verstopt in gemetselde bergplaatsen in de muren en elders, waarop ze hun drogende was en helmgras hadden gelegd, opdat de Spanjaarden het niet zouden opmerken; zij hakten en verkochten het ook in het geheim aan de stadsbewoners zodat het hun niet afgenomen zou worden; de slagers adviseerden sommige mensen ook dat zij het vlees verstopt zouden vervoeren, want, zeiden zij, de Spanjaarden willen het vlees nog wel eens vorderen van de mensen, waarbij ze [slechts] betaalden wat het hun [zelf] gekost zou hebben, of nog minder.’

    Dit is een fragment van een kroniek over de gebeurtenissen in Gent in 1566 en daarna, geschreven door Marcus van Vaernewyck. Als dagboekaantekening valt het citaat in tekstcat. C.

    Gegeven de situatie van bezetting door Spaanse troepen, legt Vaernewyck de Gentse slagers in de mond, dat er een evidente connectie was tussen het feit dat de Spanjaarden de burgers geregeld op straat hun gekochte vlees aftroggelden (Q) en de betaling van een minimale vergoeding waarvoor zij het vlees opeisten, een vergoeding nl. die in directe samenhang stond met de veel te lage vleesprijzen die de Spanjaarden in andere gevallen bij de slager zelf afrekenden (P). Bij dit comitatief te interpreteren mits-gebruik is een conditioneel te begrijpen situatiebeschrijving met mits niet ver weg. Die zou er bijv., in modern Nederlands geformuleerd, als volgt uit (hebben) kunnen zien: de Gentse slagers zeiden, ter toelichting van hun advies aan burgers om het vlees verstopt in hun kleding o.i.d. te dragen, dat het oppassen geblazen was voor Spanjaarden omdat dezen de burgers het vlees nogal eens afhandig wilden maken (Q) op de [door henzelf afgedwongen] voorwaarde van betaling van de [zeer lage] prijzen die zij er in de winkel voor zouden neerleggen (P). De aan de Gentse slagers toegeschreven voorwaarde is hier pervers: de Spanjaarden beoogden er zelfbevoordeling mee.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Dit vermogen heeft God aan de mens gegeven met de bedoeling dat hij dit verstand gebruikt en er optimaal zijn voordeel mee doet in alle zaken, door van alles het beste te kiezen en het slechte verre van zich te houden, en dat hij zich in heel zijn doen en laten inspant het allerbeste te doen wat in zijn vermogen ligt en onjuiste handelingen uit alle macht weet te vermijden’

    Dit citaat komt uit de voorrede van een theoretisch manuscript over de grammatica getiteld ‘Voorreden van d[e]n noodich- ende nutticheit der Nederduytscher taelkunste’, dat vrijwel zeker geschreven is door J. Radermacher (zie Bostoen 1984: 8, 13). Het citaat valt in tekstcat. C. Het direct voorafgaande handelt over de rede waarmee de mens begiftigd is, die hem niet alleen in staat stelt goed (waardevol e.d.) en kwaad (waardeloos e.d.) van elkaar te onderscheiden maar ook bínnen het goede onderscheid te maken (goed, beter, best, allerbest). In het handschrift is, blijkens de diplomatische editie, vóór het woord verwerpende een doorhaling aangebracht: geschrapt is vliedende het; daaruit blijkt dat de auteur in ieder geval een pp voor ogen had en vliedende (van vlieden ‘ontvluchten, ontwijken’) heeft vervangen door het sterkere verwerpende. Woorden: verwerpende: MNW verwerpen, betek. A.6 (‘verre van zich houden’); qualyk: MNW qualike betek. 1. Ik heb gebruik gemaakt van de diplomatische transcriptie van Karel Bostoen.

    God heeft de mens met de rede begiftigd met de bedoeling dat hij daarvan optimaal profijt trekt in alle kwesties (Q) door het allerbeste te kiezen van de goede zaken die zich voordoen en alle slechte zaken verre van zich te houden (P). Q duidt op een doel van de mens. De mits.pp-frase noemt de middelen om dat doel te verwerkelijken. De rol van P is dus instrumenteel.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject; als subject wordt begrepen de mens, die ook (onder de aanduiding hy) subject is van de direct hogere frase.

    ‘Voorts, dat de gearresteerde, gehoord hebbende de beschuldiging van de officier, daarop binnen drie dagen moet antwoorden en zich verdedigen; en indien schepenen dan tot de bevinding komen dat de zaak hem niet belast, kunnen zij bevelen dat de gevangene uit zijn gevangenschap ontslagen wordt, op voorwaarde dat hij een borg deponeert of doet deponeren ter zekerstelling van de betaling van wat de drossaard rechtens van hem zal kunnen eisen.’

    Deze passage komt uit een verzameling keuren uit Kiel (lang een eigen heerlijkheid, nu een wijk in het district Antwerpen). Drossaard en schepenen van Kiel hebben op verzoek van Filips II het gewoonterecht (civiel recht en strafrecht) geldend in de heerlijkheid vastgelegd; op 6 april 1570 overhandigden ze de tekst ervan aan de vorst. Tekstcat. is A2. Onderwerp van dit citaat is het verweer van een gevangene tegen de aanklacht die tegen hem is uitgebracht en het oordeel van de schepenen.

    De rol van P is voorwaardelijk.
 De mits.pp-frase is conjunct aangesloten (subject-subject).

    ‘dat hij na drie openbare bekendmakingen bij de kerk op opeenvolgende zondagen de betreffende goederen dient te brengen naar de verkoping met de brandende kaars die op gelijke afstand van allen staat, waarbij de verkoop alleen dan niet doorgaat als de eigenaar in kwestie nog voor het doven van de brandende kaars de bewuste goederen komt vrijkopen, waartoe hij het recht heeft, mits hij eerst aan de executeur de kosten van de uitwinning betaalt, zowel die van de eerdere als van de latere periode, en daarnaast voldoende zekerheid stelt voor de uitwinner om het rechtens noodzakelijke te doen en het vastgestelde bedrag aan schulden te voldoen; in dat geval is de executeur gehouden terstond af te zien van de verkoping.’

    Deze passage komt uit een verzameling keuren uit Kiel (lang een eigen heerlijkheid, nu een wijk in het district Antwerpen). Drossaard en schepenen van Kiel hebben op verzoek van Filips II het gewoonterecht (civiel recht en strafrecht) geldend in de heerlijkheid vastgelegd; op 6 april 1570 overhandigen ze de tekst aan de vorst (tekstcat. A2). Het citaat betreft de taken van de ‘uitwinners’, functionarissen die de gedwongen verkoop regelen van bezittingen van eigenaren die hun schulden niet op andere wijze kunnen aflossen. Inzake de kaars: wie het bod doet tegelijk met het uitdoven van de kaars heeft het goed gewonnen voor die prijs.

    De eigenaar heeft nog het recht van vrijkoop (Q), op voorwaarde dat hij de uitwinner eerst diens kosten vergoedt c.q. daarvoor zekerheid stelt (P). Ierst (‘eerst’) duidt erop dat een temporeel-momentane nuance in de voorwaardelijke betekenis vervat is. Het voorwaardelijke betekenisaspect wordt talig geïndiceerd door mach, en inhoudelijk doordat de opsteller van de keur hier een belang van de eigenaar voor ogen heeft. Een temporeel-momentane analyse alléén (in de zin van: de eigenaar heeft nog het recht van vrijkoop, zodra hij de uitwinner diens kosten vergoedt c.q. daarvoor zekerheid stelt) is niet voldoende.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject: begrepen subject van de mits.pp-frase is de eigenaar, die ook subject is van de direct hogere frase.

    ‘Tevens: inzake het aanleggen of repareren van een gemeenschappelijke waterput zijn alle aanwonenden die deze put kunnen gebruiken, een bijdrage schuldig naar rato van de grootte van hun erf, met de uitzondering dat diegene die een waterput binnen zijn eigen huis heeft, aan zijn verplichting voldoet door de helft te betalen van wat hij zou betalen als hij geen waterput binnen zijn huis had.’

    Deze passage komt uit een verzameling keuren uit Kiel (lang een eigen heerlijkheid, nu een wijk in het district Antwerpen). Drossaard en schepenen van Kiel hebben op verzoek van Filips II het gewoonterecht (civiel recht en strafrecht) geldend in de heerlijkheid vastgelegd; op 6 april 1570 overhandigen ze de tekst aan de vorst (tekstcat. A2).

    De instrumentele mids.pp-configuratie is ingebed in een behoudelijck dat-frase die een voorbehoud (uitzondering) noemt ten opzichte van de regel dat participanten aan een gemeenschappelijke waterput een bijdrage betalen die in verhouding staat tot het oppervlak van hun erf; dat voorbehoud bestaat erin dat bezitters van een waterput in eigen huis genoeg betalen door een half zo hoog bedrag af te staan.
 De aansluiting van de mids.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘En na tussenkomst van [schepenen] Jan Hoelesloet en Joost Buijck zijn zij rond middernacht van de Plaats weggegaan naar huis, omdat zij [de schepenen] hun beloofden en ervoor instonden dat men ’s nachts niemand zou arresteren of van het bed lichten’

    Dit is een deel van bericht 26 in ‘De Nieuwe Maren’ (tekstcat. C), het verslag van het oproer van de wederdopers in Amsterdam in 1934 en de gebeurtenissen daaropvolgend. Het originele verslag is naar alle waarschijnlijkheid geschreven door Buyck zelf en dateert van 1534 (zie voor een levensschets van Buyck: NieuweMaren 42-56). In het verslag schrijft auteur Buyck in de derde persoon over zichzelf ‘(...) hoe hij een menigte die zich op de Dam had verzameld gerust wist te stellen’ (NieuweMaren 46). Maar het onderhavige citaat is ontleend aan een jongere versie met een iets andere tekst door een andere scribent. In NieuweMaren staat achter dit citaat de aanduiding ‘iv’, die betrekking heeft op enkele handschriften die allemaal jonger zijn dan dat uit 1534. De datering 1570-1574 baseer ik op NieuweMaren 25, waar vermeld wordt dat de tekst ook van later tijd kan zijn. Situatie: in de avond van 10 oktober 1534 heeft zich op de Plaats (de huidige Dam) een grote menigte wederdopers verzameld. Ze willen daar blijven om te voorkomen dat ze ’s nachts in hun huis gearresteerd zullen worden. Jan Hoelesloet en Joost Buijck vertegenwoordigen als schepenen het stadsbestuur. Woord: vast staende WNT vaststaan bet. 4 (‘instaan voor’).

    De verzamelde menigte van dopers vertrok van de Plaats en ging huiswaarts (Q) omdat Buyck en collega-schepen Hoelesloet persoonlijk beloofden dat de dopers ’s nachts in hun huis niet gearresteerd zouden worden (P). De midts.pp-frase bevat de persoonlijke belofte van de twee schepenen, en die fungeert - omdat de wederdopers daaraan vertrouwen ontlenen - als motivering (P) voor hen om het plein te verlaten (Q). Opmerking: er zullen lezers zijn die het midts.pp-voorkomen op twee gedachten vinden hinken omdat ze in de midts-frase een conditioneel betekenisaspect zien. Dat is reëel. In de situatie vlak vóór de feitelijke aftocht van de dopers, hebben dezen de schepenen vermoedelijk een voorwaarde gesteld in de trant van: wij zijn bereid naar huis te gaan, op voorwaarde dat jullie als stadsbestuur beloven dat wij thuis in ons bed niet gearresteerd worden; die voorwaarde hebben Buijck en Hoelesloot toen vervuld door de gevraagde belofte te doen. De conditionele nuance meenemend zouden we de midts.pp-frase zo kunnen begrijpen: vanwege de (als voorwaarde gestelde) belofte dat ze niet gearresteerd zouden worden, vertrokken ze van de Dam ([...] sijn sij ontrent middernacht vande Plaetse ghegaen nae huys). Het perspectief in de midts.pp-frase is, ook in deze interpretatie, door de auteur bij de dopersen gelegd.
 De aansluiting van de midts.pp-frase is semi-conjunct: subject zijn Hoelesloet en Buijck, en zij spelen alleen op een lager niveau een rol in de direct hogere frase, nl. in de bepaling van Jan Hoelesloet ende Joost Buijck die aanduidt wie degenen zijn die interveniëren.

    ‘Betreffende de lastenverlichting voor de burgers is besloten dat deze op 1 april zal ingaan, door de soldaten vanaf die datum de helft van de turven en de helft van de kaarsen te leveren. Dit zal door een raadslid aan de burgers en door de kapiteins aan de soldaten bekend gemaakt worden.’

    Dit citaat betreft een besluit van de raad van Groningen, in zijn dagboek (tekstcat. C) genoteerd door Egbert Alting, eerste secretaris van de stad. Eerder is door burgers gepleit voor vermindering van de lasten die hun zijn opgelegd ten behoeve van betaling en verzorging van soldaten. Binnen de stadsmuren van Groningen was vanaf 1568 namelijk een garnizoen van Alva gelegerd; de inwoners werden gedwongen een wekelijkse heffing voor de soldaten op te brengen en mee te betalen aan een dwangburcht die Alva liet bouwen.

    Per april komt er een door burgers verlangde lastenverlichting, zo verwoordt Alting een raadsbesluit (Q); de midts.tho.pp-frase zegt hoe die verlichting - term met dubbele bodem hier - bereikt gaat worden: de soldaten krijgen nog slechts de helft van de aanwezige kaarsen en turven, de andere helft blijft zo voor de stedelingen beschikbaar. De midts.pp-frase geeft dus een middel aan voor een te bereiken doel. Merk op dat versehende hier voorafgegaan wordt door tho ‘te’, dat meestal gecombineerd wordt met een infinitief maar hier met een pp.
 De midts.pp-frase is semi-conjunct aangesloten: het begrepen subject van de midts.pp-frase is het stadsbestuur, dat niet als onderwerp of voorwerp van de direct hogere frase optreedt. Dit subject is voor de lezer goed te begrijpen, omdat dit midts.pp-voorkomen staat in een raadsbesluit over een nog te voltrekken lastenverlichting voor de burger. De uitvoerder van het raadsbesluit kan alleen het stadsbestuur zijn.

    ‘[...] deze verweerders worden veroordeeld om afstand te doen van alle aanspraken op de boedel, geldelijke giften en overgedragen eigendommen met alles wat dat met zich heeft gebracht op welke wijze dan ook, en om het profijt dat ze daarvan getrokken hebben terug te geven en over te dragen aan de eisers als door hen geërfd goed, waarbij ze daarvan verantwoording moeten afleggen met vermelding van het batig saldo; wel dient door de eisers ten minste een lijfrente van vijf pond groten per jaar toegekend en betaald te worden ten bate van elk van deze bastaardkinderen; voorts met veroordeling van de verweerders tot een kostenvergoeding met rente voor de schade die de familie door hun tegenwerking heeft geleden en nog zal lijden’

    Dit is een citaat uit een vonnis (tekstcat. A1) d.d. 10 augustus 1572 van schepenen in Brugge. Zekere eisers, familieleden van wijlen priester Karel de Wulf, hebben met succes een geding aangespannen tegen de voogden van zijn bastaardkinderen (in het citaat: de ‘verweerders’). De Wulf heeft namelijk, ingaand tegen geldend recht, zijn bastaardkinderen goederen en geld nagelaten en hij heeft zijn familieleden willen onterven. Woord: emmers= immers WNT bet. 3 ‘wel’, ‘toch’.

    De verweerders moeten alle giften e.d. teruggeven en het profijt dat ze ervan getrokken hebben overdragen aan de eisers (Q). De rechtbank bepaalt daarbij wel dat deze laatsten lijfrentes dienen te vestigen voor elk van de bastaardkinderen (P). De rechters houden zich niet als zodanig bezig met ‘voordeel’ en ‘nadeel’ voor de eisers, maar bepalen voor verschillende aspecten van de rechtsstrijd wat naar hun oordeel rechtmatig is. De rol van P is dus comitatief.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als onderwerp worden de eisers begrepen (de familie), die als meew.voorw fungeren in de direct hogere frase. Er is een expliciete aanduiding van de handelende persoon in een Agentieve by-bepaling, ter voorkoming van misverstand inzake wie verantwoordelijk is voor de betaling benodigd voor de lijfrente voor elk van de kinderen. Dat de rechtbank onjuiste interpretaties wil tegengaan, is ook elders in de mits.pp-frase te zien: datgene wat de eisers moeten betalen strekt ten proffyte vande zelve bastaerde kynderen, en dit wordt verduidelijkt als de vestiging van een lijfrente voor elcken. Met een bepaald bedrag ineens kunnen de eisers dus niet volstaan.

    ‘[...] [het gebruiksrecht van] deze boomgaard had de genoemde meester Jan Vogelsancx bij leven verkocht aan zijn zwager Andries Harlemans; behalve een geldsom had deze meester Jan Vogelsancx daarvoor ook de betalingsgarantie ontvangen voor het bedrag van achttien karolusguldens jaarlijks per penning. [Deze jaarlijkse betalingen waren overgegaan op Jans zoon Aelbrecht, nu overleden; Servaes, de andere zoon van Jan, erft van Aelbrecht samen met diens dochter Marie het recht op deze betalingen, maar Servaes wil het gebruiksrecht op de boomgaard terugkopen.] Op grond daarvan zal de eerdergenoemde heer meester Servatius verplicht zijn, in aanmerking genomen zijn [recht op de] helft [van de bestaande jaarlijkse betalingen van Harlemans], aan de weduwe van de eerdergenoemde Andries Harlemans ten overstaan van schepenen van Diest of een andere plaats waaronder dat zal ressorteren, een passende rechtens vastgelegde vergoeding te geven, zonder last van zijn mede-erfgenaam, die geen aandeel zal hebben in [het toekomstig eigendom van] deze boomgaard, waarbij zij als compensatie daarvoor de helft zal genieten van de genoemde achttien rijnsguldens erfelijk of hoofdpenningen die op grond daarvan berekend worden’

    Dit is een fragment van een akte van de schepenbank te Leuven, gedateerd 19 september 1573. De akte valt in tekstcat. A1. Achtergrond: in verband met de boedelverdeling van wijlen de heer Aelbrecht, zoon van Jan Vogelsanx, is voor de schepenbank aan de orde hoe de twee erfgenamen (zijn dochter Marie en zijn broer Servaes) moeten omgaan met de jaarlijkse betalingen die Aelbrecht ontving voor het gebruiksrecht van een binnen de stad Diest gelegen boomgaard, dat door zijn vader Jan verkocht was. Servaes wenst het gebruiksrecht van de boomgaard terug te kopen, dat wil zeggen de erfpacht te beëindigen. Het citaat beschrijft de vergoeding die hij daarvoor moet betalen aan de huidige gebruikster zowel als aan Aelbrechts andere erfgenaam Marie. Die laatste zal van Servaes jaarlijks de helft krijgen van het bedrag dat Aelbrecht tot dan toe steeds voor de boomgaard kreeg, of het equivalent als som ineens. Woorden, namen: diest: Diest, stad in zuidelijk Brabant, arondissement Leuven; wisinge bet 4; gicht: MNW gicht III (‘in rechte afgelegde verklaring’); guedinge: MNW goedinge betek. 1 of 3 ‘vergoeding’ (‘abstract. De schenking of toedeeling van een vast goed of de inkomsten daaruit; vooral de opdracht van onroerend goed’)_ in de vertaling van gicht ende guedinge zijn beide termen samengenomen; anderssints: MNW andersins betek. 1 (‘in een anderen zin (...)’); beweijn: mogelijk is dit een (verkorte?) vorm van bewisinge: MNW bewisinge bet. 4 (‘aanwijzing, toewijzing van een bepaald goed, b.v. als erfdeel, aanwijzing tot zekerheid; ook de zekerheid zelve’ - NB: ik heb overwogen om beweijn te lezen als een verkorting van het voltooid deelwoord van bewisen dat toen al een sterke vorm kon hebben: bewesen of beweysen. Bewisinge lijkt beter: het is object van ‘ontvangen’; recompens: MNW recompense betek. (‘schadeloosstelling, vergoeding (...)’). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    De heer Servaes koopt het gebruiksrecht van de boomgaard terug die zijn vader Jan Vogelsancx verkocht had aan de al eerder overleden Andries Harlemans en waarvoor zijn nu overleden broer Aelbrecht nog steeds de jaarlijkse erfpachtbetalingen kreeg. Vastgelegd wordt dat Servaes de weduwe Harlemans hiervoor in redelijkheid moet compenseren. Hiervoor hoeft hij geen mandaat te hebben van zijn mede-erfgenaam (Aelbrechts dochter Marie), die geen aandeel zal hebben in het eigendom van de boomgaard (Q), waarbij Marie jaarlijks (van Servaes) de helft zal krijgen van de som die haar vader jaarlijks voor het gebruiksrecht van de boomgaard kreeg (P). De rol van P is een comitatieve: de mits.pp-frase duidt aan welke compensatie volgens de schepenbank noodzakelijk is in verband met het feit dat Marie geen mede-eigenaar zal zijn van de boomgaard, die namelijk geheel in het bezit van Servaes overgaat. Merk op dat in het citaat niet expliciet benoemd wordt wie verantwoordelijk is voor de uitvoering van deze handeling ; de formulering betreft uitsluitend het effect van dee handeling, nl. dat Marie de helft krijgt. Kennelijk achtten schepenen deze formulering voor de aan de orde zijnde situatie voldoende: de verantwoordelijke kan alleen Servaes zijn.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want als subject wordt begrepen Aelbrechts dochter, die in de direct hogere frase alleen grammaticaal ondergeschikt aangeduid wordt, nl. in de van-bepaling in ‘sonder last van sijnen mederffgenamen in desen boogaert niet deijlende’.

    ‘zij [de soldaten en het gemene krijgsvolk] vroegen hem [Mondragon]: was er een mogelijkheid om zich te redden, of kon dat nog verwacht worden? Daarop gaf de kapitein hun ten antwoord, dat het nog drie dagen zou duren, maar dan zou er beslist voldoende bijstand zijn voor een ontzetting. Niettemin kwam het gemene krijgsvolk met de soldaten tot een gezamenlijk besluit, omdat zij zich rekenschap hadden gegeven van de grote rampspoed die hen zou treffen nu de prins per schip onderweg was, en van andere zaken [...], en waren ze geneigd zich te toe te vertrouwen aan de genade en clementie van de prins van Oranje’

    Dit citaat heb ik ontleend aan Koelmans (1972), die de tekst overgenomen heeft uit een contemporaine in Dordrecht uitgegeven kroniek van een anonieme auteur, die verhalend beschrijft wat zich in februari 1574 afspeelde vlak voordat de prins van Oranje Middelburg onder zijn bescherming zou stellen (tekstcat. C.). Tot dan toe werd de stad bezet gehouden door een gemengd leger onder bevel van de Spaanse veldheer Mondragon. De soldaten die de bezetting uitvoerden stond het water tot de lippen. Het citaat beschrijft dat zij zich, na hun dringende verzuchting jegens Mondragon, realiseerden welke ellende (benautheydt) ophanden was als de Prins na aankomst per schip de stad zou belegeren ‘en andere zaken’ (ende andersins): vermoedelijk betreft hun angst o.a. ook voedselschaarste en nóg hogere voedselprijzen. Woorden: ontsetting(h)e: WNT ontzetting, betek. I.4 (‘bevrijding van eene stad, een leger of een schip, door den vijand in het nauw gebracht’)_ ‘redding’; vertreck nemen: WNT vertrek betek.IV.21, eerste streepje ( ‘(een) lang vertrek geven, nemen, lang duren’); benautheydt: WNT benauwdheid betek. 3, hier: ‘ellend(e)(ige situatie)’; hals: betek I.2.d (‘Iemand op den hals liggen [...]: iemand benauwen, kwellen, of het hem lastig maken’); geroepen: WNT roepen betek. II.B.5 (‘iemand (soms ook: iets) in een zekeren toestand, in zekere omstandigheden [...] doen komen of brengen’).

    De rol van P is grondaanduidend (motiverend): dat soldaten en gemeen krijgsvolk zich de gevaren realiseerden van hun situatie vormde volgens de kroniekschrijver de grond voor hun gezamenlijk besluit zich te willen overgeven aan de prins.
 De midts.pp-frase is conjunct subject-subject, want begrepen subject ervan zijn het gemene krijgsvolk en de soldaten, en dezen treden in de direct hogere frase ook op als subject.

    ‘Wij gelasten en bevelen daarom al degenen die niet de beschikking hebben over een dergelijk eigen erf of plaats achter hun huis voor het bergen van de mest, om die mest, als zij die uit de stallen verwijderen, te brengen naar een passende plaats buiten de stad, op straffe van verbeurte van tien pond herengeld, elke keer als van iemand geconstateerd wordt dat hij inzake deze bepaling in gebreke blijft of in strijd ermee handelt. Wel zullen zij de mest voor aan hun toegangsweg mogen deponeren op voorwaarde dat deze tenminste twee voet van de waterkant verwijderd blijft - waarbij zij de mest daar beslist niet langer mogen laten liggen dan maximaal twee dagen en een ieder de normale ruimte op de doorgaande weg vrijlaat.’

    Het citaat is ontleend aan artikel 1 van een korte keur van de stad Schiedam (tekstcat. A2), in november 1574 in aanwezigheid van baljuw Melchior Willemsz. van kracht verklaard. De keur is vergelijkbaar met een ‘vuilniskeur’ zoals andere steden die kenden, bijv. Alkmaar: in een vuilniskeur van 1450 staat de bepaling ‘Veemest mocht als afval niet langer dan drie dagen op straat blijven liggen’, aldus een beschrijving van de vuilniskeuren van Alkmaar in Vis 1996. Ook andere Hollandse steden hadden vergelijkbare keuren (Vis 1996: 23v). In het direct voorafgaande wordt gesteld dat het veehoudende inwoners van Schiedam verboden is om binnen de stadsgrenzen een kolk vol te storten met mest, behalve als die kolk zich op hun eigen erf bevindt of op een afgeschoten plaats achter het huis. Woorden: missch, mis: MNW betek. 1 (‘uitwerpselen van mensch en dier, drek, mest’); gebrecke: MNW gebrekelijc (bijv. naamw.), betek. 1 (nalatig, in gebreke’) in combinatie met gebrec betek. 3 (‘ (...) plichtverzuim, nalatigheid (...)’); behoorlycke: MNW behoorlijc betek. I.2.); fieer[=heer]strate: MNW heerstrate.

    In Schiedam wonende veehouders die geen kolk op het eigen erf hebben, wordt bevolen de mest op een passende plaats buiten de stad te deponeren. Ze mogen die wel (tijdelijk, zo blijkt) voor aan hun toegangsweg plaatsen - iets wat het stadsbestuur voor deze veehouders wenselijk acht, nu het hun verboden heeft de mest ergens in een kolk binnen de stad te deponeren - (Q1) onder de voorwaarde dat deze op twee voet van de waterkant blijft (P1). Daarbij geldt de bepaling dat zij de mest beslist niet langer dan twee dagen daar mogen laten liggen en al die tijd het doorgaand verkeer op de weg de normale ruimte moeten laten (P2). P2 heeft een comitatieve rol ten opzichte van de toegestane tijdelijke plaatsing op de toegangsweg op minimaal twee voet van de waterkant (Q2): ze dienen de mest niet langer te laten liggen dan..., geherformuleerd als: ze mogen de mest daar niet langer laten liggen dan...
 De mits.pp-frase (P1) is conjunct subject-lijd.voorw, want het begrepen onderwerp is de te plaatsen mest, en die is ook begrepen lijdend voorwerp van de direct hogere frase met predicaat zullen mogen leggen. Van de mits.te.Inf-frase (P2) worden de veehoudende inwoners zonder eigen kolk als onderwerp begrepen, en ook deze zijn te vinden in dezelfde direct hogere frase, nl. als begrepen onderwerp van zullen mogen leggen.

    ‘25 juni 1576 [...]. Schepenen, gehoord hebbend de eis van Aerian Maertsz uit Hoogwoud namens ene Geert dochter van Jan Folkerts uit Aartswoud, die het gerechtelijk verzoek heeft gedaan dat ene Symon Jacobsz uit Winkel, die blijkens een hypotheekakte bepaalde percelen land toebehorend aan deze Geert Jansdochter had aangekocht, de hoofdsom zou betalen, en de hypotheek aflossen door het bedrag aan achterstallige of vervallen renten op tafel te leggen; [en gehoord hebbende dat] gedaagde Symon Jacobsz antwoordde daaraan wel te willen voldoen, zodra de financiële voorwaarde vervuld is dat ene Jacob Allertsz uit Hoogwoud, die deze hypotheekovereenkomst immers voor hem geregeld heeft, hem zal bevrijden van aanspraken en ervoor zorgen dat hij geen nadeel lijdt; hebben [Schepenen] bij vonnis uitgesproken en spreken bij deze uit dat aan de voornoemde eiser zijn hoofdsom en de vervallen, nog niet betaalde renten uitbetaald en voldaan zullen zijn en dat de hypotheek afgelost zal worden, met dien verstande dat Jacob Allertsz als verkoper [bemiddelaar van de hypotheek] genoemde Symon Jacobsz zal vrijwaren en schadeloos stellen voor enig nadeel.’

    Dit is een fragment uit een vonnis gedateerd 25 juni 1576, opgetekend op de schepenrol van de stad Niedorp. Het citaat is te rekenen tot tekstcat. A1. Woorden: constitutie brief: constitutie WNT onder ‘Afl.’ staat constitutiebrief (‘stuk waarbij iets ingesteld of vastgesteld wordt’); perchele: MNW parceel (in mv komt blijkens vb ook perchelen voor) betek. 1; competeren: VMNW betek. ‘behoren tot, toebehoren aan’ en WNT (‘rechtens toekomen’); gehipoteeckaert: WNT hypothekeeren (‘tot onderpand stellen (...)’); verclaert ende verclaeren: WNT verklaren, betek. II, a.α. (‘Van eenig bevoegd gezag, lichaam, (eert. inz.) van rechtscolleges: officieel als oordeel, beslissing of feit in het openbaar bekendmaken, uitspreken’); vercoft: WNT verkoopen bet. 2: een dienst verkopen, tegen betaling verlenen; indempneren: WNT indemneeren; vryen: WNT vrijen II betek. 6. Plaatsnamen die achter de persoonsnamen staan: Winkel, Aartswoud en Hoogwoud lagen (en liggen) alle drie in West-Friesland, ten noordoosten van Alkmaar. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven. De transcriptie van het handschrift is die van C. Kruyt, door Saskia Daalder en mij gecorrigeerd.

    De verhouding tussen P en Q in de twee mits-constructies kan als volgt gerepresenteerd worden:
1. Het vonnis noteert dat Aerian Maertsz ten overstaan van Schepenen geëist heeft dat Symon Jacobsz de hypotheek inzake de aankoop van land van Geert Jan Folkertsdochter geheel dient af te lossen (Q1) door ook de achterstallige of vervallen renten contant te voldoen (P1). De rol van P1 is die van middel. De mits.pp-frase is conjunct: het subject ervan is gelijk aan het begrepen subject van de direct hogere infinitief (aflossen), Symon Jacobsz uit Winkel.
2. Het vonnis noteert dat Symon Jacobs ten overstaan van schepenen verklaard heeft, best bereid te zijn aan de wens van eiser te voldoen (Q2), zodra de financiële voorwaarde vervuld is dat Jacob Allertsz, die de hypotheek voor hem heeft geregeld, hem in alle opzichten bevrijdt van zijn schuld (mits conditien dat +Vf P2). P2 heeft door mits een temporeel-momentane rol, die geïnterpreteerd wordt als een quasi-oorzakelijke. De voorstelling van zaken is dat het vrij van schulden zijn van Symen Jacobs een beweging in gang zet die erin resulteert dat hij aan de wens van de eiser voldoet. Het aspect van een voorwaarde wordt door het woord conditien (het woord conditien is op te vatten als ‘financiële toestand’ (WNT bet. 1, derde streepje)) toegevoegd. Omdat de wens van de eiser niet in relatie staat tot een door hem te vervullen voorwaarde, kan aan mits zelf geen voorwaardelijke rol toegeschreven worden. De twee mits-constructies zijn verschillend. De eerste is een instrumentele mits.pp-configuratie, de tweede een quasi-causale configuratie met mits conditien dat + Vf. De in P1 en P2 aangeduide handelingen zijn ook verschillend: in P1 gaat het om het op tafel leggen van geld (handeling van financiële aard) en in P2 om het schadeloosstellen van een persoon (handeling van financiële maar ook juridische aard).
 De mits.pp-frase met P1 is, zoals te verwachten bij een instrumentele mits.pp-frase, conjunct (subject-subject): degene die handeling P1 moet verrichten is Symon Jacobsz, de persoon die ook optreedt als onderwerp van de Q-frase. De tweede met mits conditien dat + Vf heeft de mogelijkheid een eigen uitgedrukt subject te bevatten en doet dat in dit geval ook; dit subject zou in principe kúnnen samenvallen met de persoon die aangeduid wordt door het onderwerp van de Q-frase (Symon Jacobsz), maar zou - eveneens in principe - ook een andere persoon kunnen betreffen. In dit geval vallen de personen niet samen: subject van de Q2-frase is Symon Jacobsz die wel bereid is tot de gevraagde aflossing, terwijl het subject van de mits-frase (met P2) hypotheekverkoper Jacob Allertsz is.

    ‘[de Raad van State schrijft dat] de genoemde Staten van Utrecht er uiteindelijk mee akkoord zijn gegaan om als vervangende maatregel ter voldoening van het genoemde belastingverzoek Zijne Majesteit het bedrag van vijftigduizend guldens met de genoemde waarde ineens toe te staan bovenop de honderdvijftig duizend guldens met dezelfde waarde, of zoveel minder of meer als door genoemde Staten of leden ervan bij wijze van lening of anderszins ten behoeve en ten gunste van Zijne Majesteit gedurende de troebelen betaald en ontvangen zal blijken te zijn; onder de voorwaarde dat zij [de Staten van Utrecht] op de genoemde vijftigduizend gulden in mindering brengen datgene wat daarvan onlangs door de bestuurderen van de stad Utrecht en door hen als vertegenwoordigers van de Staten aan de heer Hierges als stadhouder van het gewest Utrecht betaald is, en men de resterende penningen van de genoemde vijftigduizend gulden zal mogen ophalen door de uitgifte van schuldpapier door genoemde Staten, die de rente daarvan zullen betalen op de penning 12’

    Dit citaat komt uit een schrijven van de Raad van State in Brussel gedateerd 25 juni 1576. Deze tekst bevestigt de belasting die het gewest Utrecht aan Filips II zal betalen. Als voorlopig sluitstuk van hun rechtsstrijd, toegezonden aan de vorst en de Staten van Utrecht, valt het citaat in tekstcat. B. Het gewest Utrecht had zich in het verleden verzet tegen Alva’s belastingstelsel (10e, 20ste en 100ste penning) en ook aan landvoogd Requesens de bezwaren overgebracht: Utrecht was arm en door troepen van beide partijen leeggeplunderd, en door het wegvallen van de landbouw en de bijbehorende pachtgelden konden de belastingen niet meer betaald worden. Na de dood van Requesens in maart 1576 werd de Raad van State de bepalende instantie. Het citaat beschrijft de uitkomst van de rechtsstrijd. Woorden, zaken: in plaetse ende tot voldoeninghe vander voirseyde petitie: de Utrechtse Staten kopen de namens Filips II geheven belasting (eis, bede, hier genoemd petitie) bestaande in de afdracht van de 100ste, 10de en 20ste penning af (in plaetse) met een groot bedrag ineens, waarmee ze aan hun verplichtingen voldoen (voldoeninghe); ten pryse voirseyt: 1 gulden = 20 stuivers; staetsgewijse: WNT staatsgewijze betek. 1.b (‘(...) op of naar de wijze van, bij wijze van (afzonderlijke) Staten of standen (leden van de Staten) (...)’); opbrengen WNT III, B, 1/2 ‘opbrengen’; lichten: hier ‘ophalen, bij elkaar krijgen’; naer advenant den penninck xii: ter hoogte van 1/12 deel van het bedrag. Transcriptie: editeur Muller heeft in het toenmalig Rijksarchief in Utrecht een kopie van het handschrift getranscribeerd, op de rug waarvan (in dorso) in het Frans stond aangeduid dát het een kopie betrof van de akte van acceptatie van de bede van Utrecht (1576, Copie de l’acceptation de layde dUtrecht). Ik ga ervan uit dat de Raad van State deze akte in het Nederlands opgesteld heeft; de discussie die eraan voorafging is deels in het Nederlands, deels in het Frans gevoerd.

    Bovenop het reguliere bedrag van 150.000 gulden belasting aan de vorst hebben de Staten van Utrecht, zo meldt de Raad van State, ingestemd met een betaling van 50.000 gulden extra, of minder of meer afhankelijk van wat lokaal aan gelden te zijnen gunste al betaald of ontvangen is (Q); dit op de voorwaarden dat de Staten van Utrecht op die 50.000 gulden in mindering brengen het bedrag dat laatstelijk aan de stadhouder van het gewest Utrecht voldaan is (mits.pp Pa), en dat zij voor het ophalen van het resterende bedrag obligaties mogen uitgeven op de 12e penning (ende dat + Vf Pb). De rol van Pa en Pb is voorwaardelijk.
 De mits.pp-frase is conjunct: als onderwerp worden begrepen de Staten van Utrecht, en zij zijn ook het begrepen onderwerp van de hogere infinitiefconstructie met als kern consenteren.

    ‘Tevens: alle mannelijke burgers van deze stad die voorafgaande aan de inwerkingtreding [van de verordening] zelfstandig herbergier zijn geweest of die dat beroep nu niet uitoefenen en het in de toekomst bij gebrek aan andere middelen van bestaan alsnog zouden verlangen uit te oefenen en herberg zouden willen houden, zullen dat vrijelijk kunnen doen tegen betaling van de genoemde twee guldens
Dat ook alle vrouwen die weduwe zijn van hen die hier vroeger zelfstandig herbergier waren en die momenteel in hun levensonderhoud voorzien met de herberg of dat in de komende tijd zouden willen doen, dat vrijelijk zullen kunnen doen tegen betaling van de twee carolusguldens [...]
Tevens dat alle zoons van gildebroeders die lid willen worden van het gilde zelfstandige leden zullen zijn tegen betaling van de helft van het entreegeld, te weten twintig schellingen in Vlaamse groten’

    Dit drieledig citaat komt uit de verordening voor het gilde van tappers en herbergiers, die baljuw, burgemeesteren, schepenen en raad van Arnemuiden op 16 oktober 1577 voor de twee beroepsgroepen tezamen uitgevaardigd hebben. Tekstcat. is A2. Woord: vrijelick: WNT vrijelijk betek. 1 ‘zonder beperkingen’. Eigen diplomatische transcriptie van het handschrift, waarvan dhr. P. Feij van het Zeeuws Archief mij een foto heeft toegezonden. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Mannen die in het verleden het beroep van herbergier hebben uitgeoefend en dat nu willen hervatten, mogen dat vrijelijk doen, zo oordeelt het stadsbestuur (Q), op voorwaarde dat ze twee gulden betalen (P). Dezelfde analyse geldt voor het tweede en derde gedeelte van het citaat.
 De drie mits.pp-frasen zijn elk conjunct subject-subject.

    ‘Vervolgens, om het gewetenloos gedrag van slechte lieden die niets te verliezen hebben, te beperken en te voorkomen, zou men ook per openbare afkondiging ten strengste moeten verbieden dat iemand de euvele moed zou hebben om de aangestelde aalmoezeniers, huiszittenmeesters en alle anderen die hierbij op enigerlei wijze betrokken zijn of ermee belast zijn, in woord of daad te beledigen dan wel onrecht te doen, of - door het opdissen van leugens - tegenover hen onfatsoenlijk te handelen, onrechtmatig van aalmoezen te profiteren, of ook komediespel of bedrog daartoe in te zetten; dit alles - ter beoordeling van het gerecht - op sanctie van lijfstraf hetzij door de dood, brandmerk, geseling, verbanning of anderszins.’

    Dit citaat is afkomstig uit een beleidsstuk dat hoogstwaarschijnlijk door stadssecretaris en schrijver Jan van Hout voor het stadsbestuur van Leiden is geschreven, getiteld ‘Het armenrapport’ (tekstcat. B). Het staat daarin op fol. 15r. Voor een beschouwing over achtergrond en auteurschap zie Prinsen 1905a. Onderwerp van dit citaat zijn de ‘huisarmen’, arme lieden aan wie thuis hulp geboden wordt (geen bedelaars). Woorden: boosheid VMNW betek.1, o.a. ‘gewetenloosheid’; ongeoorloofde zaecken in dien: fraude met de aalmoezen; cluchten speelen: hier met negatieve betekenis, want wat de auteur bedoelt is ‘bedrog plegen, de boel flessen’, vandaar ‘komediespel’.

    Paal en perk moet gesteld worden, zo zegt het rapport hier, aan het brutale optreden van sommige huisarmen, die o.a. door tegenover de toezichthouders leugens op te dissen (P), onfatsoenlijk handelen, onrechtmatig van aalmoezen profiteren of daarvoor frauderen (Q). Het gaat hier om het middel van de leugenachtigheid dat volgens het rapport door sommige gewetenloze huisarmen ingezet wordt om zich onrechtmatig voordelen te verschaffen.
 De mitz.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[door afgevaardigden van deze Staten zal in de Staten-Generaal betoogd worden] dat inzake het vervallen van alle renten waarop ingezetenen van Brabant, Vlaanderen of genoemde andere aangrenzende provincies aanspraak maken bij ingezetenen of steden van Holland en Zeeland of van de algemene opbrengsten van de domeinen aldaar, de Staten van dit gewest van mening zijn en verklaren niet verplicht te zijn tot enige betaling van hetgeen in de periode van de laatstleden vijandelijkheden tot Sint-Jan van het jaar 76 overeenkomstig de pacificatie aan rentes is vervallen en komen open te staan, en dat genoemde Staten hiertoe ook niet bij machte zijn, omdat alle desbetreffende inkomsten samen met alle andere geoormerkte en algemene gewestelijke gelden op andere wijze zijn gebruikt en ingezet ten behoeve van de militaire verdediging van het gewest zoals vermeld, waarbij zij zich verbinden de vervallen rentes van na Sint-Jan van genoemd jaar en de toekomstige wel te betalen’

    Dit is een citaat uit de Resoluties van de Staten van Holland en Zeeland over 1577-1578; in en vanaf deze jaren vergaderden de Staten van Holland en die van Zeeland steeds vaker gezamenlijk, in 1577 in Haarlem, in de loop van en vanaf 1578 in Den Haag. Dit fragment komt uit de resoluties van de zitting van 22 sept. 1577. Tekstcat. is B. De besluiten van de Staten van Holland werden in deze jaren nog niet gedrukt. Hier gaat het om extracten, in afschrift gemaakt voor de stad Rotterdam, afkomstig uit het bezit van Hugo de Groot, die enkele decennia later pensionaris van deze stad was. De motivering van het in dit citaat vermelde besluit valt te lezen in het direct voorafgaande: de ingezetenen van het gewest, wier goederen en schepen in Brabant, Vlaanderen en andere zuidelijke provincies gedurende de oorlog al grote schade hebben geleden, hebben ook moeten afzien van renteaanspraken die zij in deze periode hadden op Hollandse en Zeeuwse steden en op het gewest zelf, omdat deze gelden uitgegeven moesten worden voor de noodzakelijke bescherming en bevrijding van de zuidelijke provincies. Dit is reden om de oude renteaanspraken van burgers uit de zuidelijke gewesten vergelijkbaar te behandelen. Woord: pacificatie: de afspraken tot samenwerking door de gewesten gemaakt in de zgn. pacificatie van Gent van 8 en 9 november 1576 (zie Rogier 1968: 85-87 en Van Deursen 2004: 90-92). Het verdrag omvat een bepaling waarin bij Sint-Jan de ‘harde knip’ ligt inzake de betaling van openvallende rentes: voor rentes die verschijnen ná Sint-Jan geldt een andere regel dan voor rentes die daarvóór openvallen; alle d’incompsten vandien: bedoeld zijn bijvoorbeeld de inkomsten van verpachtingen.

    De Staten van Holland en Zeeland verwerpen gemotiveerd een verplichting om rentes die vervallen zijn tot en met 24 juni 1576 te moeten betalen (Q), maar volgens hun formulering hoort daar een bepaalde handeling noodzakelijk bij: ze zullen rentes die na die datum vervallen wél betalen (P). De betekenis van de mits.pp-frase is comitatief. Anders gezegd, complementair aan de verwerping van plichten daterend van vóór de genoemde datum, verbinden de Staten zich aan de belofte dat ze rentes die later vervallen zijn of nog zullen vervallen wel zullen voldoen.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘25 september. Heden is meegedeeld dat voor elke ton vlees en versgesneden spek die in deze gewesten ingevoerd wordt met de bedoeling om daarna naar andere gewesten uitgevoerd te worden, volstaan zal mogen worden met het betalen van het konvooigeld dat daarvoor geldt, zonder dat daarvoor enige andere accijns in het kader van de twintigste penning betaald zal worden dan alleen ter plaatse waar de goederen in deze gewesten zullen worden verkocht en geconsumeerd [...]
[...] Derhalve hebben de edelen en steden van Holland, als vertegenwoordigers van de Staten van dat gewest bijeen in de Statenvergadering, bevolen en verboden, en bevelen en verbieden zij bij deze dat van nu af aan niemand van welke stand of met welke functie dan ook in voorgenoemd gewest Holland oorlogsschepen zal mogen uitrusten, of bootsgezellen of scheepsvolk zal mogen aannemen voor deze schepen, of daarmee in enigerlei vorm de zee op zal mogen gaan, tenzij met voorkennis en toestemming van de Staten van Holland en met bovendien afgifte vooraf van voldoende binnenlandse garantie dat men niemand uit het gewest Holland of uit de andere geallieerde Nederlandse provincies enige schade zal doen, op straffe van verbeurdverklaring van de schepen en lijfstraffen voor de bemanning van de overtreders, naar gelang van de overtreding.’

    Dit is een tweeledig fragment uit de resoluties van de Staten van Holland en Zeeland, zitting d.d. 25 september 1577. Tekstcat. is B.

    In het eerste deel van het citaat betreft Q1 een verondersteld streven van de vleesimporteurs om genoeg belasting betaald te hebben (Q1) en betreft P1 het middel waarmee ze dat doel kunnen bereiken, nl. dat ze het geldende konvooigeld afdragen (P1). In het tweede citaatdeel zijn er geen mits.pp-frasen, maar wel mit/met/mits-frasen in andere zin. De Staten van Holland formuleren een beperkte toestemming voor plannen die iemand (of enig lichaam) kan hebben om oorlogsschepen uit te rusten, die van bemanningen te voorzien en daarmee uit te varen (Q2); de toestemming is gekoppeld aan de voorwaarden dat de Staten van Holland vooraf ingestemd moeten hebben (P2a) en dat de betrokken persoon of instantie een garantie afgeeft dat geen schade zal ontstaan voor Hollandse of geallieerde personen en lichamen (P2b). In dit tweede deel zijn de configuratie van mit + twee nominaliseringen (voorweten ende bewillinge) en de mits.te.Inf-configuratie gecoördineerd tot één tweeledige voorwaarde; tussen mit en mits bestaat in dit geval naar het lijkt geen principieel onderscheid. Punt van verschil tussen de mits.pp-constellatie (Q1-P1) en de tweeledige constellatie met mit + nominaliseringen + mits.te.Inf (P2-Q2) is het betekenisonderscheid: instrumenteel vs. voorwaardelijk. Verder is de mits.pp-frase in het eerste deel korter (5 wrdn) dan de mits.te.Inf-frase in het tweede deel (29 wrdn), die bovendien syntactisch complex is doordat de inhoud van de borg wordt uitgedrukt door een beknopte Inf-frase: cautie souffisant [...] van nyemant vuyt den Lande van Hollant nochte vande anderen heure gealieerde Neederlantsche provincien eenichsins te beschadigen.
 De mits.pp-frase is conjunct, want als subject wordt men begrepen dat staat voor de vleesimporteurs, terwijl men met dezelfde denotatie ook begrepen onderwerp is van het predicaat sal mogen volstaen van de direct hogere frase.

    ‘Er is voorgesteld dat aan de afgevaardigde van de Staten-Generaal als antwoord zal worden gegeven dat de Staten inzake de vorige contributie van mening zijn, ter ondersteuning van de Staten-Generaal en ten behoeve van hun eigen bescherming minstens zo veel kosten aan de betaling van hun voetknechten gedragen te hebben als hun quote in de totale bijdrage aan de Staten-Generaal zou kunnen bedragen, zo niet meer; en dat dat eveneens geldt voor de [nog komende] laatste grote generale omslagheffing, als de Staten van Holland en Zeeland daarvan namelijk die kosten aftrekken die zij zullen moeten dragen voor hun eigen bescherming en de betaling van hun voetknechten, en als ook de verwoestingen in hun gewest in aanmerking worden genomen alsmede het gegeven dat het voor deze gewesten nog niet vaststaat, wat de Staten van Holland en Zeeland bovendien nog op voorhand zullen moeten bijdragen aan de overplaatsing van een aantal voetknechten om in Brabant ter vrije beoordeling van Zijne Excellentie dienst te doen, indien de oorlog zou voortduren.’

    Dit is een citaat uit de resoluties van de Staten van Holland en Zeeland, zitting d.d. 2 oktober 1577. Tekstcat. is B. Ter zitting is een voorstel gedaan voor een afwijzend antwoord dat de Staten van Holland en Zeeland aan de afgevaardigde van de Staten-Generaal zullen geven. Het eerste element van het antwoord heeft als onderwerp de betaling van het (nog vast te stellen) aandeel van de Staten in de vorige contributie. Als feitelijke uitgaven van de Staten meegerekend worden, is aan dat aandeel ruimschoots voldaan. Het citaat gaat in op het tweede element, dat betrekking heeft op een nog te verwachten omslagheffing. Ter toelichting het volgende. De Staten-Generaal zijn in 1576 opnieuw ingesteld met zeven gewesten: naast Holland en Zeeland waren dat Groningen, Friesland, Overijssel, Gelderland en Utrecht. De quota waaraan gerefereerd wordt zouden in 1578 vastgesteld worden. Ten tweede: in de situatie waarop het citaat betrekking heeft, ís er de facto nog niets aan de Staten-Generaal betaald. Verschuldigde heffingen en contributies werden in het algemeen gaandeweg vereffend door het overnemen van gevarieerde kosten voor bijv. troependivisies. Tenslotte: de praktijk van meerbetaling door het gewest Holland bestond in 1577 al lang. Woord: geheel: MNW bet. 4 (o.a. ‘volledig’) en WNT geheel II betek. 2.a in zijn (haar) geheel (o.a. ‘ 1°. met alle deelen, zonder dat één deel ontbreekt; geheel en al’).

    De Staten van Holland en Zeeland redeneren in het tweede, op de toekomstige heffing gerichte deel van het citaat: zij zullen ook inzake de nog komende generale omslagheffing al minstens zo veel militaire kosten hebben betaald ten behoeve van de Staten-Generaal en hun eigen bescherming als hun (nog niet vastgestelde) deel van de totale omslagheffing zou kunnen bedragen (misschien wel meer); en er zullen op dat terrein in elk geval ook nog hoge extra kosten direct op hen afkomen. Stelling: daarom hoeven de Staten geen aandeel in de komende omslagheffing op zich te nemen; het aandeel van Holland is zonder verdere stortingen al ruimschoots voldaan (Q). Als motivering van deze stelling volgt een opsomming van verschillende oorlog-gerelateerde kosten die Holland en Zeeland nu en in de nabije toekomst zelf moeten maken, ook om geleden schade door verwoesting te herstellen: die kosten moeten afgetrokken worden van het (nog vast te stellen) proportionele aandeel in de omslagheffing (P).
 De aansluiting van de mits.pp-frase is semi-conjunct, want het begrepen onderwerp zijn de Staten van Holland en Zeeland, die in het voorgaande wel genoemd worden, maar die in de direct hogere frase niet de rol van onderwerp of voorwerp hebben. Ter verduidelijking is er wel een Agentieve by-bepaling.

    ‘Naar aanleiding van de brief van de ontvanger-generaal [van Holland en West-Friesland] Jacob Muys is besloten de beantwoording [van een verzoek van Overflakkee] in orde te maken, [in dier voege] dat de bestuurders van Overflakkee voor de ene helft van de honderste penning uitstel wordt verleend tot de aanstaande Pasen, op voorwaarde dat zij de andere helft in contanten betalen en daarbij bovendien hun belastingregisters overleggen’

    Dit citaat is ontleend aan de resoluties van de zitting d.d. 16 januari 1578 van de Staten van Holland en Zeeland. De vergaderplaats was toen nog Haarlem. Tekstcat. is B. Woord en naam: quoijeren: WNT kohier betek. 2b (‘inzonderheid met betrekking tot lasten, belastingen en derg.: lijst of register waarin de belastingplichtigen, de belaste objecten, de aanslagen enz., vermeld en omschreven staan’). Opgemerkt zij, dat Met betalende plus aanvullende zinsdelen is nevenschikkend verbonden: overleveren (niet: overleverende) met aanvullende zinsdelen. In dit corpusfragment, waarin de vormen Inf en pp gecoördineerd als complement van mits voorkomen, is geen betekenisonderscheid tussen deze twee vormen op te merken.

    Aan het bestuur van Overflakkee verlenen de Staten op hun verzoek een zekere gunst, nl. enkele maanden uitstel van betaling voor de helft van hun belastinginkomsten inzake de honderdste penning (Q) onder twee voorwaarden: contante betaling van de andere helft en overlegging van hun belastingkohieren (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw.

    ‘Op het verzoek van schout, burgemeesters, schepenen en bestuurders van Purmerend worden dezen gemachtigd om ten behoeve van het weeshuis in deze stad de landerijen en goederen van de begijnen aldaar te mogen aannemen als waarachtige liefdesgift, onder de voorwaarde dat zij naar gelang van de betreffende inkomsten zorg dragen voor het levensonderhoud van de kloosterlingen en dat zij financiële verantwoording afleggen zoals het behoort.’

    Dit citaat is ontleend aan de resoluties van de zitting d.d. 7 februari 1578 van de Staten van Holland en Zeeland. De zittingen vonden toen plaats in Den Haag. Tekstcat. is B. Ter vergadering werden geregeld verzoeken besproken van bestuurders van kleine en middelgrote steden; in dit fragment is dat Purmerend. Woorden, namen: aelmisse: WNT aalmis (betek. ‘liefdegift aan behoeftigen’); Landen: landerijen, gedacht kan worden aan land in wat nu de Neckerpolder heet; Weeshuijse: vermoedelijk gaat het hier om het zgn. armenweeshuis, omdat het zgn. burgerweeshuis pas in 1630 werd opgericht (dat in 1746 met de armeninstelling fuseerde); (doende) reeckening: WNT rekening (doen): (afleggen van ) ‘verantwoording, inz. schriftelijk, omtrent gevoerd financieel beheer en beleid, meestal bestaande uit het overleggen van een lijst van de gespecificeerde posten van ontvangst en uitgaaf over een bepaald tijdvak met de daarbij behoorende bewijsstukken (z.g. formeele deugdelijkheid), en een verdediging van de juistheid der gedane uitgaven (z.g. materieele deugdelijkheid) (...).’

    Het Purmerends stadsbestuur krijgt toestemming land en goederen van de begijnen aan te nemen, om de opbrengsten ten goede te laten komen aan het weeshuis van de stad (Q). Aan de acceptatie van deze gift zijn twee voorwaarden verbonden: dat het stadsbestuur zorgt voor het levensonderhoud van de begijnen (Pa) en fatsoenlijk financieel verantwoording aflegt van inkomsten en uitgaven (Pb).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Wat de goederen betreft die uit deze Hollandse gewesten naar Zeeland gaan, is besloten dat het voor de desbetreffende [kooplieden] volstaat, om bij het inschrijven van het konvooigeld een voldoende borg te stellen die binnen zes weken of hooguit twee maanden vervalt, voor de garantie dat de goederen binnen Zeeland verkocht worden en afgenomen; dit alles tot nader order.’

    Dit citaat komt uit de resoluties van de zitting d.d. 24 februari 1578 van de Staten van Holland en Zeeland (tekstcat. B). Het citaat omvat een op zichzelf staande passage in de resoluties; er is geen directe context aanwezig. Op de achtergrond speelt vermoedelijk een rol, dat de Staten van Holland en Zeeland rond 1578 steeds meer gingen samenwerken. Dit kwam voort uit economische belangen: men wilde voorkomen dat de goederen naar Antwerpen gingen. De samenwerking groeide ook, omdat grote delen van van beide gewesten zich achter de prins van Oranje hadden geschaard. Woord: convoijen: WNT konvooi betek. 4 (‘benaming voor het bedrag dat oudtijds verschuldigd was voor het verkrijgen van een gewapend geleide te water; in den tijd der watergeuzen toegepast op het bedrag dat door koopvaarders betaald werd voor een door den Prins van Oranje verstrekt vrijgeleide, en vervolgens ook op de hiervoor in de plaats getreden belasting, die geleidelijk het karakter kreeg van een recht op in- en uitgaande goederen’).

    De betekenis van de mits.pp-frase (P) is instrumenteel, zoals te verwachten bij een Q-frase met volstaan (mits.pp).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject van het borgstellen worden de kooplieden begrepen die goederen uit Holland naar Zeeland invoeren, en deze kooplieden zijn ook subject van de direct hogere frase, waar ze aangeduid worden als diezelffde.

    ‘25 februari. Op verzoek van burgemeesteren en bestuurders van Schoonhoven is aan dezen inzake de aanstaande verpachting toestemming verleend om de helft te blijven ontvangen van de accijnzen en belastinginkomsten, uitsluitend voor wat betreft de verpachting binnen deze stad, en met hun stad als begunstigde, onder de voorwaarde dat zij daarvan verantwoording afleggen en tevoren hun eindafrekening overleggen van eerder geïnde penningen zonder daarbij andere binnen de stad geldende financiële bijdragen uit te zonderen.’

    Dit citaat stamt uit de resoluties van de zitting d.d. 25 februari 1578 van de Staten van Holland en Zeeland, bijeengekomen op het Binnenhof in Den Haag. Tekstcat. is B. In voorgaande vergaderingen heeft Schoonhoven meermaals te kennen gegeven inkomsten uit de verpachtingen nodig te hebben voor stedelijke zaken. Woorden: voorgaende: WNT voorgaand betek. 1b (‘hiervóór vermeld, uiteengezet, behandeld, genoemd, opgenomen e.d.’), maar overwogen kan ook worden betek. 1 alg. ‘eerder, vorig, vroeger’ (vb bij betek. 1a.α. ‘van zaken’: de voirgaende rekeninge (...), voirgaende verpondinge (...)); recognitie: WNT betek. 6, vandaar de vertaling ‘ambtgeld’.

    De bestuurders van Schoonhoven hoeven de helft van de opbrengsten van de nu komende verpachting niet af te dragen; de Staten bewilligen in hun verzoek om dit deel van de gelden, uitsluitend voor wat betreft binnen de stad verpacht is, voor de stad zelf te blijven ontvangen (Q), onder de voorwaarde dat het stadsbestuur financiële verantwoording aflegt (Pa) en tevoren de finale boekhouding van eerder geïncasseerde bedragen overlegt (Pb).
 Conjunct subject-meew.voorw, want als subject van de mits.pp-frase worden begrepen de bestuurders van Schoonhoven, die de rol van meew.voorw hebben in de direct hogere frase met als kern is geaccordeert.

    ‘[Door de Vlaamse stadsbesturen zou het volgende verklaard moeten worden.] Dat het geenszins de bedoeling van de bestuurlijke overheden van Vlaanderen is om de uitoefening van de roomse godsdienst te bemoeilijken of te verhinderen, maar veeleer om een positieve situatie van vrede, rust en eendracht in het gewest te handhaven en alle onderdanen en ingezetenen van het graafschap Vlaanderen te beschermen, zowel die van de ene als van de andere godsdienstige overtuiging [...];
en omdat door de grote groep van personen die de gereformeerde religie aanvaarden en naleven, de toestand van het gewest zodanig is, dat een goede situatie van vrede en eendracht alleen gehandhaafd kan worden door de instelling van een godsdienstvrede,
hebben zij [de stadsbesturen] het noodzakelijk geacht die uit te vaardigen, zonder iemand te benadelen of te schaden’

    Dit citaat komt uit een artikel van Jan Frans Willems uit 1841, waarin ook een tekst is afgedrukt die op 28 juli 1578 in opdracht van de prins van Oranje door Philips van Marnix van Sint-Aldegonde persoonlijk ingebracht werd in de vergadering van raadsleden, schepenen, dekens, edelen en notabelen van Gent. De tekst was bedoeld als concept voor een verklaring die door de bestuurders van Gent aangenomen zou moeten worden en ter bekrachtiging voorgelegd aan de stadsbesturen van Brugge, Ieper en het Brugse Vrije (en door dezen weer aan kleinere Vlaamse steden). De concept-verklaring valt in tekstcat. B.
Marnix’ inspiratiebron voor deze verklaring was het vierde artikel van de Pacificatie van Gent (Willems 1841: 271, 289 nt. 1), aan de opstelling waarvan Marnix zelf had meegewerkt. Volgens dat artikel was het in het overwegend protestantse Holland en Zeeland niet geoorloofd de uitoefening van de rooms-katholieke godsdienst ook maar iets in de weg te leggen. In overeenstemming daarmee wilde Marnix dat de Vlaamse stadsbesturen zouden stellen dat calvinisten een gematigde en tolerante houding jegens katholieken zouden moeten aannemen (hiermee de uitbarsting van intolerantie van de Gentse calvinisten rond mei 1578 kritiserend), en anderzijds dat ook protestanten hun godsdienst ongehinderd zouden mogen uitoefenen. Dit alles om interne scheuringen in de achter Oranje staande gewesten en steden te voorkomen. Over het streven naar godsdienstvrede door de Pacificatie van Gent in 1576, de rol van de prins van Oranje en Marnix, de daden van de calvinisten in Gent in 1578 en de aansluiting van Gent bij de Unie van Utrecht in 1579, zie o.a. Rogier (1968: 85-91) en Kennedy (2017: 110-112). Woorden: aenrichtende: MNW aenrechten II (‘recht overeind stellen, oprichten’) en WNT aanrichten betek. 1 (‘iets (...) doen ontstaan; veroorzaken, teweegbrengen, tot stand brengen, stichten. (...)’); prejuditie: WNT prejudicie betek. 2. (‘nadeel, schade’). Editiewijze en transcriptie: geëditeerd is de originele concept-verklaring die rond 1840 berustte in het Gents archief (Willems 1841: 293 nt. 1); de transcriptie zal uitgevoerd zijn volgens de normen die halverwege de 19e eeuw golden onder geschoolde archivarissen zoals Willems.

    Volgens het ontwerp dat Marnix voor de Vlaamse stadsbesturen ter ratificatie had opgesteld, zouden zij verklaren dat het doel om een toestand van vrede en eendracht te creëren en te behouden vanwege de grote aantallen protestanten slechts bereikt kon worden (Q) door uitvaardiging van een religievrede (P). De rol van de midts.pp-frase is instrumenteel.
 De aansluiting van de midts.pp-frase is semi-conjunct: als subject worden begrepen de stadsbesturen in Vlaanderen (aangeduid met die van Vlaenderen), die in de direct hogere frase dat het onmogelijck waere... alleen een impliciete rol spelen in een daarin ingebedde constructie met het predicaat onderhouden.

    ‘[...] met dien verstande dat alle eigenaren van deze kerkelijke goederen, proben en kanunniksprebenden die deze vóór de genoemde oorlogen als schenking hebben gekregen en over de inkomsten ervan volledig hebben kunnen beschikken, deze zullen behouden en hun leven lang in eigendom zullen hebben, mits zij ook een derde deel daarvan - onder het afleggen van rekening en verantwoording - uitkeren ten behoeve van het levensonderhoud van de predikanten en dat in zijn geheel ter hand stellen aan de ontvangers die door de genoemde Staten zullen worden aangesteld en daartoe opdracht zullen krijgen’

    Dit citaat is ontleend aan een algemene verordening (tekstcat. A2) van de Staten van Holland d.d. 5 sept. 1578, opgenomen in een 19e-eeuws artikel over de behandeling door de protestantsgezinde Staten van Holland van bestaande rechten op inkomsten uit kerkelijke (rooms-katholieke) functies en goederen. De auteur van het artikel gebruikt de term resolutie (van de Staten). Het betreft hier een door de Staten uitgevaardigde algemene regeling zonder aanzien des persoons, die blijkens een op de geciteerde tekst volgende ándere resolutie, na plechtige vaststelling als akte toegezonden moet worden aan de magistratuur van de diverse dorpen en steden. Woord: cononisyen, canonisyen, kanonisie: ‘kanonikale prebende, kanunniksprebende’, d.w.z. rente uit kerkelijke goederen die aan een clericus, m.n. een kanunnik, werd toegekend als vergoeding voor een door hem te verrichten geestelijke bediening.

    De rechten op inkomsten, aldus de Staten van Holland in deze regeling, blijven voor oude bezitters ervan ook na de beeldenstorm behouden (Q). Daaraan is voor de betrokkenen de voorwaarde gekoppeld dat ze steeds een derde van deze inkomsten afstaan ten behoeve van (niet-katholieke) predikanten en deze gelden in handen geven van de ontvangers van de Staten (P). P noemt een voorwaarde.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘dat de steden aan de buitengrenzen en ook andere waarvoor men dat nodig zal vinden, ongeacht tot welke provincie ze behoren, ter beoordeling en op bevel van de Verenigde Provinciën bevestigd en versterkt zullen worden op kosten van de steden en provincies waarin ze gelegen zijn; hierbij [bij de betaling van deze kosten] zullen zij voor de helft van het bedrag gegarandeerde financiële hulp krijgen van de generaliteit, met dien verstande dat, als het door de genoemde Provinciën verstandig geacht wordt om nieuwe forten of vestingwerken in enkele van de genoemde provincies aan te leggen of om bestaande om te bouwen of te slopen, de kosten die daarmee gemoeid zijn door alle genoemde provincies gezamenlijk gedragen zullen worden.’

    Dit citaat omvat de vierde bepaling van de tekst van de Unie van Utrecht, het politieke verbond dat een aantal Nederlandse gewesten in januari 1579 ondertekende op 23 januari 1579 in de kapittelzaal van de Dom van Utrecht. De gewesten waren Utrecht, Holland, Zeeland, Gelre, Vlaanderen met Doornik, en de Groningse Ommelanden. Later in datzelfde jaar voegden zich Overijssel, de Staten van Friesland en Drenthe en enkele Zuidnederlandse steden erbij. Het citaat beschrijft wat de gewesten met elkaar overeenkomen om de genoemde provincies, steden en inwoners beter tegen machten van buiten te kunnen verdedigen. Woorden: Generaliteit: WNT: ‘Van het bnw. generaal met den vreemden uitgang, -iteit; verg. fr. généralité. Voormalige benaming der staatsmacht van het Gemeenebest der Vereenigde Nederlanden, als één geheel beschouwd en door de Staten-Generaal vertegenwoordigd.(...)’; frontiersteden: WNT frontierstad (‘grensstad’); welke steden zullen bedoeld zijn? ‘Die het eerst voor den vijand blootliggen, b.v. in 1579 die van Gelderland en spoedig die van Overijsel.’ (Fruin 1980 [1901]: 386.)

     De mits.pp-frase heeft een comitatieve rol: door de Verenigde Provinciën noodzakelijk geachte versterkingen van steden aan de buitengrenzen worden op kosten van de betreffende steden en provincies uitgevoerd (Q), hetgeen volgens de ondertekenende gewesten gepaard moet gaan met compensatie voor deze steden en provincies van de helft van de kosten uit de generaliteitskas (P).
 De aansluiting van de mits.pp-frase is semi-conjunct, want als onderwerp worden begrepen de steden die versterkt zullen worden en de provincies waarin ze gelegen zijn, die niet als onderwerp noch als voorwerp in de direct hogere frase optreden, maar alleen in de bepaling van de steden ende Provincien daerinne die gelegen sijn.

    ‘7. Dat de burgers van deze stad geen verplichtingen zullen hebben inzake kosten, werkzaamheden of dienstverlening nodig voor het levensonderhoud van de soldaten dan alleen tot het louter bieden van onderdak, en dat zij dit bieden van een slaapplaats zullen kunnen beperken door aan de genoemde soldaten per nacht één stuiver voor logies [elders] te betalen.
[...]
14. Dat alle burgers en ingezetenen die willen vertrekken naar enige van de verenigde gewesten, steden of plaatsen, dat met medeneming van hun goederen vrijelijk en zonder tegenspraak van iemand zullen mogen doen, op voorwaarde dat zij ten gerieve van de genoemde soldaten een bed met toebehoren achterlaten dan wel zorgen voor voldoende borgstelling voor de bekostiging van genoemd beddengoed van week tot week.’

    Het citaat omvat twee artikelen van de zgn. Satisfactie van Bergen op Zoom van 21 juli 1579. Dit was een overeenkomst waarin de Staten van Zeeland, gesteund door Willem van Oranje en de Staten-Generaal, van het zelfstandige markgraafschap (markizaat) Bergen op Zoom toestemming verkregen voor het inkwartieren van een garnizoen soldaten (twee vendels, zo’n 300-400 man), waarbij de stad de bewuste ‘genoegdoening’ kreeg in de vorm van zekere compensaties. Tekstcat. is A2. Na de Spaanse verovering van Maastricht in juni 1579 vreesden Zeeland en Antwerpen namelijk voor eenzelfde lot voor het strategisch aan de Schelde gelegen Bergen op Zoom, waardoor hun zeer belangrijke handelsweg via dat water geblokkeerd zou raken. Het citaat beschrijft enkele financiële offers die het verdrag van de burgers vraagt om de legering van het garnizoen te bekostigen.

    Q1: de burgers kunnen aan hun verplichting om de soldaten onderdak bieden, een beperking verbinden door de soldaten in plaats van onderdak een stuiver te geven voor logies (P1). De mits.pp-frase met P1 heeft een instrumentele rol.
Q2 schetst een gunstig perspectief voor een bepaalde groep burgers, met P2a en P2b als alternatieve voorwaarden. Inwoners van Bergen op Zoom die dat willen, hebben de mogelijkheid om onbelemmerd, en met medeneming van wat zij bezitten, weg te gaan uit het markizaat en hun domicilie elders in één van de Geünifieerde Gewesten te zoeken (Q2). Hieraan is de voorwaarde verbonden dat ze aan de in de stad gelegerde soldaten een bed met alles erop en eraan ter beschikking stellen (P2a), dan wel borgstelling regelen voor een wekelijkse betaling van beddengoed (P2b).
 De aansluiting van beide mits.pp-frasen is conjunct subject-subject.

    ‘Naast het feit dat van de overige burgers de vrouwen, kinderen en goederen grote schade leden door Spaanse soldaten die in hun huizen ingekwartierd waren, heeft hij [Alva] hen gekneveld met veel belastingen van allerlei soort, zowel door hen tot betaling te dwingen voor de bouw van nieuwe forten en vestingwerken van de steden, die dienden tot hun eigen onderdrukking, als door de heffing van de honderdste, twintigste en tiende penning om daarmee de soldaten te betalen die door hem meegebracht waren, of die hij hier te lande rekruteerde om in te zetten tegen hun landgenoten en degenen die met gevaar voor eigen leven de onafhankelijkheid van het land durfden voor te staan.’

    Dit is een fragment uit het zgn. Plakkaat van Verlatinge (tekstcat. A2). In dit plakkaat, dat de Staten-Generaal in 1581 publiceerden en dat geformuleerd werd door griffier Jan van Asseliers (Van Hooff 2018: 12v), delen zij mee hun koning Filips II te ‘verlaten’. In een zeer uitgebreid betoog stellen zij Filips’ wanbeheer en plichtsverzuim jegens zijn onderdanen aan de kaak en verklaren hem vervallen van zijn koninklijke rechten. Een belangrijk argument in dit betoog vormt de nietsontziende repressie jegens de protestanten waarvoor de speciaal als landvoogd ingezette hertog van Alva, een ervaren Spaanse militair, verantwoordelijk is. Het fragment beschrijft hoe Alva’s zware financiële maatregelen juist ook dienen ter bekostiging van de militaire middelen om de Nederlandse vrijheden te onderdrukken. Woord: travailleren: kwellen, plagen, overlast bezorgen.

    Rol mits.pp-frase instrumenteel (‘door’). Dat Alva de burgers dwong om te betalen voor zijn nieuwe vestingwerken, was een middel (Pa) waardoor hij de burgers op cynische wijze in het nauw bracht, wat zijn doel was (Q). Net zo waren Alva’s ‘penning’-belastingen voor de betaling van meegebrachte en ter plaatse gerekruteerde soldaten ter onderdrukking zulke middelen (Pb), nu uitgedrukt door een met + infinitieffrase.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want het subject wordt begrepen als Alva, die ook het het niet-uitgedrukte subject is van de direct hogere participiumconstructie.

    ‘Wij, ondertekenende burgemeesteren van de stad Leiden, dragen hierbij aan onze schatkistbewaarder op om aan en in handen van bovengenoemde verzoekers een som van vijftig gulden van veertig groten per stuk uit te betalen, die hun in een besluit van de leden van de grote vroedschap met het oog op het eerder gemelde doel is toegekend; en zodra hij aan dezen [burgemeesters] hun kwijtingsbrief ter hand stelt, zal het bedrag van 50 pond in zijn staat van uitgaven goedgekeurd worden. [...] Getekend: Mr. Jan van Heemskerck, Jan Jansz., Jacop Allertsz. De Haes.’

    Verzoekers namens de rederijkerskamer Lieft is het Fondament hebben het gemeentebestuur van Leiden verzocht om geldelijke ondersteuning ten behoeve van het spelen van voorstellingen elders (RetorMemor 518). Dit citaat uit de thesauriersrekeningen bevat het feitelijke antwoord daarop (d.d. 28 mei 1581). Tekstcat. is B. Woordbetekenis: quiten overbrengen betekent kwitantie overleggen, het overleggen van bewijs dat aan de geldelijke aanspraken van een derde partij is voldaan.

    Burgemeesteren van Leiden, schrijvers van deze passage, delen mee dat de betreffende post voor een gevraagde subsidie in de boekhouding van de thesaurier goedgekeurd wordt (Q) op het moment dat laatstgenoemde de kwijtingsbrief van de verzoekende rederijkers aan burgemeesteren ter hand stelt (P). De rol van P is temporeel-momentaan, want Q wordt gedacht als snel volgend op P, maar tegelijkertijd quasi-oorzakelijk: de voorstelling van zaken is dat de overhandiging door de thesaurier van de bedoelde kwijtingsbrief aan burgemeesteren als het ware de oorzaak is van de goedkeuring van de betreffende begrotingspost in zijn boeken.Volgorde P-Q.
 De mits-frase is conjunct subject-meew.voorw: subject is de thesaurier, die meew.voorw van de direct hogere frase is (hem).

    ‘Wij, ondertekenende burgemeesteren van de stad Leiden, dragen hierdoor onze benoemde schatkistbewaarder op om het bedrag van acht pond zestien schellingen à 40 groten het pond te betalen in verband met vier stadskannen Rijnwijn, waarmee de rederijkers van voornoemde stad Leiden op de 8e mei laatstleden als blijk van waardering van de stad zijn begiftigd; en zodra hij de verklaring van de bode met de kas dat hij de schenking uitgevoerd heeft, aan burgemeesteren ter hand stelt, zal dat bedrag van 8 pond 16 schellingen in zijn uitgaven goedgekeurd worden. Aldus opgedragen en de opdracht door ons getekend op de 7e mei van het jaar 1581. Getekend: Mr. Jan van Heemskerck; Jan Jansz.’

    Het Retoricaal memoriaal citeert deze betaalopdracht van burgemeesteren aan de schatkistbewaarder gedateerd 7 mei 1581, afkomstig uit de thesauriersrekening van de stad Leiden. Tekstcat. is B. De thesaurier moet de contante kas aanvullen met de som voor een fors officieel geschenk van de stad aan de rederijkers, dat de bode eerder uit die kas heeft betaald. Woord: stadts kannen: WNT stadskan, steekan, stedenkan, stedekan: ‘kan met wijn gevuld aangeboden aan voorname personen bij feestelijke gelegenheden’ en ook: ‘maat, eenheid’. 4 stadskannen zijn in Amsterdam: 128 pinten, in Leiden is dit vast een vergelijkbaar aantal pinten.

    Burgemeesteren van Leiden, schrijvers van deze passage, delen mee dat de betreffende aanvulling van de contante kas goedgekeurd wordt in de boekhouding van de thesaurier (Q) op het moment dat hij aan burgemeesteren de verklaring van de bode ter hand stelt, dat deze het quantum wijn, betaald uit de contante kas, bij de rederijkers als geschenk heeft afgeleverd (P). De rol van P is temporeel-momentaan, want Q wordt gedacht als snel volgend op P, maar tegelijkertijd quasi-oorzakelijk: de voorstelling van zaken is hier dat de overhandiging aan burgemeesteren van de bedoelde verklaring van de ‘bode met de kas’ als het ware de oorzaak is van de uitkomst dat burgemeesteren de aanvulling van de kas door de schatkistbewaarder accorderen in diens boeken.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want de thesaurier is begrepen subject van mits.pp-frase, en hij is ook het meew.voorw van de direct hogere frase (hem).

    ‘Maar alle kalk of cement die door groothandelaars hier in de stad wordt ingevoerd en in hun schuiten en bergingen wordt opgeslagen zonder dat het gemeten is, zal tot het moment van verkoop vrijgesteld zijn van meetgeld, waarbij de handelaar echter wel de accijns voor de kalk dient te betalen.’

    Dit citaat omvat art. 12 van een keur (tekstcat. A2) die in zijn geheel handelt over het bepalen van hoeveelheden kalk en cement en het loon van de zgn. meters; de keur is op 7 maart 1582 uitgevaardigd door het stadsbestuur van Amsterdam ter vastlegging van de rechten, het loon en de plichten de beroepsgroep van de kalkmeters.

    Het meetgeld hoeft door groothandelaren niet direct betaald te worden, aldus de opstellers van deze keur (Q); zij geven te bedenken dat onmiddellijke betaling van de accijns voor de handelaren wél blijft staan (P). P heeft een comitatieve rol ten opzichte van Q.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct: het begrepen subject zijn de groothandelaren, en dezen treden niet als onderwerp of voorwerp op in de direct hogere frase maar alleen in de Agentieve by-bepaling by eenige voircoopers.

    ‘Het is een feit dat de pastoor van Hazerswoude, die ook onder het benoemingsrecht van de Commandeur valt, misschien per jaar nog minder heeft; de Commandeur heeft de pastoor daarom intussen de tiende penning van Hazerswoude gegund om die als pachter te innen, op voorwaarde dat hij de Commandeur jaarlijks enige gouden guldens uitkeert ten behoeve van de algemene kas van de orde in Malta, iets wat hij echter na verloop van tijd niet meer gedaan heeft.’

    Dit is een fragment uit een aan de Staten van Holland gezonden repliek (tekstcat. B) van de commandeur van Sint Jan in Haarlem, Tijman van Wou, op een verzoekschrift van jonkheer Van Assendelft (augustus 1582). De repliek dateert dus van ná aug. in dat jaar. De twee teksten zijn opgenomen in een beschouwing van auteur Gonnet eind 19de eeuw over gebeurtenissen na de hervorming in een aantal parochies behorend tot het bisdom Haarlem. In zijn rekest heeft de hervormd geworden Van Assendelft aan de Staten van Holland gevraagd commandeur Tijman van Wou op te dragen om een hervormde predikant aan te stellen in de kerk in Heemskerk (die tot ’s commandeurs bezit behoort), waar nu alleen een katholieke zielzorger is, en deze functionaris minstens ten dele te betalen uit de tiendenbelasting die in het verleden ten behoeve van het pastoortsambt ingesteld zou zijn. In zijn repliek verzet Tijman van Wou zich tegen deze opdracht: hij ontkent dat de Heemskerkse tiendenbelasting ooit ingesteld of ook gebruikt is geweest ten behoeve van de pastorie, die met eigen inkomsten uitkomt. Wel had hij op geheel vrijwillige basis de armlastige pastoor van Hazerswoude de pacht van de tienden van die plaats gegund. Woorden: commandeur: WNT betek. 10 (‘Een lid eener geestelijke ridderorde, die aan het hoofd eener vestiging staat of de inkomsten van zekere landerijen (eener commanderij) geniet’); verhuren: hier: VNMW en ook MNW betek. 2 (‘(...) ook heeft verhuren de beteekenis huren, voor geld in dienst nemen. Men zal dit voor ons vreemde verschijnsel moeten verklaren uit de verschillende beteekenis van ver-, dat hier alleen versterkende kracht heft (...)’)_ deze betekenis lijkt hier aan de orde, gezien dat hij de tienden inde en een jaarlijkse (pacht)prijs zou betalen aan de commandeur. (In deze opvatting zou Van Wou hem de tienden gunnen niet als contant geld, maar als pachterswerk om door het innen mee te verdienen, tegen een som voor Malta); dan: WNT dan I betek. C.7.b (‘Om te kennen te geven dat de inhoud van een zin vanzelf uit het voorafgaande voortvloeit’); echter in r.2 kan zijn ‘naderhand’ of ‘intussen’, na de vaststelling door de commandeur van de kritische situatie van de pastoor van Hazerswoude.

    Commandeur Tijman van Wou schrijft dat hij de pastoor van Hazerswoude vanwege diens armlastige toestand de inning als pachter van de tiende penning van dat gebied gegund heeft (Q) onder de voorwaarde dat deze aan hem, commandeur, jaarlijks daarvan enkele goudguldens uit zou keren bestemd voor de algemene kas van Sint Jan in Malta (P). Het feit dat de commadeur melding maakt van de armoede van de pastoor geeft aan dat hij hem de inning van de tienden gunde om die reden.
 De mits.pp-frase is conjunct: als subject van de mits.pp-frase wordt begrepen als de patoor svan Hazerswoude, die ook als indirect object (den Pastoor) fungeert in de direct hogere frase.

    ‘Voorts laat hij, erflater, bij deze na en vermaakt met toestemming van de drie zoons van de erflater, Jan, Marten en Jaques dela Faille, aan Robert en Maria Frumault, wier moeder Constantia van der Capellen was, elk honderd gulden ineens als zij alleen komen te staan, op voorwaarde dat zij elke aanspraak opgeven op de boedel van Anna de Hana, hun grootmoeder, en die van Marten de Hana, hun in Venetië gestorven overgrootvader.’

    Dit citaat komt uit het testament van Jan della Faille, een rijke Zuid-Nederlandse koopman werkzaam in Antwerpen. Op 21 oktober 1582 - Jan was ziek en zou een maand daarna overlijden in Utrecht - is het testament gepasseerd bij Lieven van Rokegem (‘openbaer notairis bij den Raide van Brabandt’, BeschvdMeulen dl.1: CXLIV). Het citaat behelst het slot van artikel g van het testament en is te rekenen tot tekstcat. A1. De reden dat dit testament is opgenomen in de editie met bescheiden betreffend Daniël van der Meulen is, dat Daniëls carrière als op Europese schaal actieve koopman bevoordeeld was door Della Faille, vooral na Daniëls huwelijk met één van Jans dochters. Della Faille, alsmede zijn drie in het bedrijf werkzame en in het citaat genoemde zoons, had op zijn beurt geprofiteerd van het in Venetië gevestigde koopmansbedrijf van Marten de Hane (die Jan aan zich bond door te huwen met Cornelia, dochter van Martens dochter Ana). In het citaat komen giften ter sprake aan Jans neef en nicht Robert en Maria, twee van de drie kinderen van Vincent Frumault en Constantia van der Capellen (zuster van Jans vrouw Cornelia). Woorden: commen: WNT komen betek. I.III.1 (‘(...) als hulpww. van modaliteit. Verg. eng. to come en hd. kommen in hetzelfde gebruik’); staete: WNT staat betek. 1 (‘stand, toestand, gesteldheid’), 1.a (‘met betrekking tot personen’) ζ, streepje (‘met betrekking tot den leeftijd’); eenighen: WNT eenig betek. A.5.a (‘eenzaam, alleen (...) met het oog op den toestand van alleen zijn’). actie: WNT actie betek. 9 (‘(...) aanspraak op het verkrijgen van bezit’).

    Volgens Della Failles testament krijgen een neef en nicht (derde graad) met goedkeuring van drie van Della Failles met name genoemde zoons honderd gulden ineens uit de nalatenschap voor zover zij alleenstaand zullen zijn (Q), onder de voorwaarde dat zij ervan afzien aanspraak te doen gelden op een aandeel in de boedel van hun oma Ana en overgrootvader Marten de Hane (P). De benoeming door Della Failles van de mogelijke toekomstige status van Robert en Maria als alleenstaanden indiceert dat hij de legaten in dat geval wenselijk acht voor zijn neef en nicht.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als onderwerp worden begrepen Robert en Maria Frumault, die ook indirecte objecten zijn van de direct hogere frase.

    ‘En [ik, redger, oorkond dat de verkoop is overeengekomen] voor een bedrag waarvan genoemde Arys en [zijn echtgenote] Peter verklaarden, dat het volledig en correct is betaald van de laatste tot de eerste en van het zwaarste tot het lichtste geldstuk, zodat genoemde Arys en Peter of hun erfgenamen van nu af tot in eeuwigheid geen enkele claim of aanspraak in of buiten rechte op genoemde Meerten en Anna of hun erfgenamen meer zullen hebben of zich zullen voorbehouden inzake het genoemde stuk land of de betaling van dat land, dat zij derhalve aan genoemde Meerten Jurgens, zijn vrouw Anna en hun erfgenamen voor eeuwig vrij erfelijk verkocht hebben. Als verplichte handeling daarbij beloven zij uit kracht van deze akte voor zichzelf en hun erfgenamen aan genoemde Meerten en zijn vrouw Anna en hun erfgenamen - met als uitdrukkelijk onderpand al hun andere grond en goederen -, dat zij dit verkochte land als blijvend en voor altijd vrij en onbelast leveren en het voor de toekomst zullen behoeden en vrijwaren voor elke uitwinning en aanspraak die door iemand naderhand geëist en gemaakt zou kunnen worden. Ik, genoemde redger, oorkond dit op verzoek van genoemde Arys en Peter, zonder bijbedoeling met hier onder aan deze brief hangend mijn eigen erfelijk zegel en met mijn naam met eigen hand ondertekend in het jaar duizend vijfhonderd 83 op de gedenkdag van bisschop Ludger [26 maart]’

    Dit is een fragment van een verkoopakte inzake een perceel land, opgemaakt door redger Grevinck (een redger was in de Ommelanden een notaris die ook recht sprak); Grevinck was in 1583 tot redger benoemd door de abdij te Aduard (westelijk Groningen). Het verkochte land lag nabij Adorp, ten oosten van Aduard. Het citaat valt in tekstcat. A1. Voor de notaris verschenen Arys Jansen en echtgenote om de verkoop vast te leggen van een stuk grond van ‘soevende halff’ (zesenhalve) gras land (een ‘gras’ in Adorp was 0,49 ha; zie https://www.meertens.knaw.nl/mgw/plaats/20). Grevinck legt vast dat Arys en echtgenote de kopers (Meerten Jurgens en echtgenote) kwijten voor de koopsom en dat zij als verkopende partij door deze akte het verkochte stuk land beloven te leveren vrij van alle lasten. Woorden, namen: denn laestenn pennijnck mijt denn erstenn: WNT penning betek. 1.a, waar bij het zesde streepje staat: ‘tot een penning (tot den laatsten penning) toe betalen: ‘geheel en al’_ Eertijds als vaste term in kwijtscheldingen voor betaalde gelden: den laatsten penning met den eersten’; nymmer meer: MNW nemmermee betek. 3 (‘volstrekt niet (meer), in geen geval, nooit’); bet: MNW bet I (betek. ‘tot’); voert: WNT voort I betek. 3.a.α (‘in vrij gebr.: voortaan; vanaf nu of dan’); evictie: WNT evictie betek. 1 (‘(...) vordering om iemand uit het eigendom van iets te ontzetten, om diens schulden op zijn goederen te verhalen; uitwinning’); redger: MNW redger > redge, Friesche vorm van mnl. raetgeve (betek. ‘raadsman, raadgever’), in combinatie met WNT redger (betek. ‘persoon die oudtijds in de Ommelanden (...) belast was met de rechtspraak binnen het gebied van zijn rechtstoel (....).’; ludgeri episcopi: de heilige bisschop Ludger, die aan het eind van de achtste eeuw grote delen van Noord- en Oost-Nederland (mede) gekerstend heeft.
Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Redger Grevinck noteert in zijn akte dat Arys en Peter hebben verklaard dat ze de verkoopsom van een zeker stuk land volledig hebben ontvangen en dat de grond derhalve vrij erfelijk verkocht is (Q). Als verplichte handeling die voor de redger hoort bij het feit van de vrij erfelijke verkoop beloven Arys en Peter het land met eeuwigdurende vrijdom aan de koper te leveren en het te vrijwaren voor alle toekomstige vorderingen (P). P heeft hier een comitatieve rol, want de belofte van een levering vrij van lasten is een noodzakelijk onderdeel van de bevestigde verkoopovereenkomst.
 De aansluiting van de (ondanks de eraan voorafgaande punt toch als ondergeschikt te beschouwen) mijts.pp-frase is conjunct subject-subject: als onderwerp worden begrepen Arys en zijn vrouw Peter met hun erfgenamen, en zij zijn ook onderwerp van de lange direct hogere frase, die geacht kan worden te beginnen bij alsoe dat arijs ende peter vorss [...] sullen [...]

    ‘[toen iemand mij had verteld] dat hij in Haarlem aan de kerkdeur op een plakkaatbord een overgetrokken geometrische figuur had zien hangen met een door genoemde Goudaen opgestelde uitnodiging en oproep aan alle liefhebbers van de kunst Arithmetica en Geometrica en de uitloving van een prijs voor degene die de vragen bij genoemde figuur voor 27 juni kon beantwoorden, heb ik mij uit ijver en liefde voor de kunst op 21 juni bij de kerkdeur in Haarlem vervoegd, waar de genoemde Willem Goudaen kort daarna aankwam en de bewuste figuur met een ander plakkaat en opschrift overdekte. Ik vroeg hem genoemde figuur en tekst te mogen zien, omdat ik, zoals ik zei, alleen met dat doel daarheen gekomen was, wat hij me met een onvriendelijk gezicht en allerlei uitvluchten weigerde, onder andere zeggend dat ik te laat was, maar dat ik mij op 1 juli te zijnen huize zou kunnen vervoegen om, tegen betaling van lesgeld, van hem te leren hoe ik de opgave moest oplossen, waarop ik antwoordde dat ik voor zo’n kleinigheid zijn onderricht niet nodig had.’

    Dit is een fragment van het ‘woord aan de lezer’, dat de in o.a. Delft en Leiden werkzame wiskundige Ludolph van Colen schreef ter inleiding (tekstcat. C) van zijn geschrift over verschillende mogelijke oplossingen voor twee geometrische vraagstukken; het geschrift verscheen in 1584 in Amsterdam bij Cornelis Claesz. Met deze publicatie, aldus Van Colen in zijn voorwoord, wil hij niet alleen recht doen aan Willem Goudaen, ontwerper van de vraagstukken, maar ook aan zijn eigen wiskundig oplossingsvermogen, dat na een ongelukkig verlopende ontmoeting tussen hemzelf en Goudaen door deze laatste in een ongunstig daglicht gebracht is. Het fragment beschrijft de ontmoeting. De transcriptie van de tekst van Van Colen heb ik overgenomen van Maxim Hendriks.

    In de verhalende beschrijving van Van Colen wordt de mogelijkheid om de oplossing van de vraagstukken te leren, die Goudaen hem als voordelige buitenkans aanbeval (Q), door Goudaen gekoppeld aan de voorwaarde lesgeld te betalen (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen onderwerp van de mits.pp-frase (met als spreker Goudaen, die ter plaatse in de indirecte rede wordt geciteerd) is de ik-persoon Van Colen, die ook het begrepen onderwerp is van de direct hogere infinitiefconstructie met als kern te leeren.

    ‘Mag men het al een ellendige vorm van dienstbaarheid noemen waar een slaaf onafgebroken lichamelijke arbeid moet verrichten waarbij hij ook nog lijdt aan voedseltekort en gebrek aan kleding [...], de allerellendigste slavernij zal men terecht aanwijzen in de gierigaard, die niet alleen met lichamelijke arbeid, maar ook met een gemoed van nerveuze hebzucht dag en nacht rusteloos bezig is om veel geld te vergaren voor zijn onverzadigbare meesteres de gierigheid [...]’

    Het citaat komt uit het twaalfde hoofdstuk van het vierde boek van Coornherts Zedekunst dat is wellevenskunste, dat handelt over de hebzucht. Het werk valt in tekstcat. C. Woorden: dienstbaarheyd: WNT dienstbaarheid betek. 1 (‘de toestand dienstbaar te zijn; ondergeschiktheid, afhankelijkheid, slavernij’); zorgvuldigheid: WNT betek.9: (‘(...) begeerigheid naar geld of goed; hebzucht’).

    De auteur verwoordt het algemeen gevoelen (zie clitisch men in het eerste woord) inhoudend dat het al niet te veel gezegd is, om het een ellendige vorm van onderworpenheid te noemen waar een slaaf ononderbroken fysieke arbeid moet verrichten (Q) in de extra ongunstige omstandigheid van gebrek aan voedsel en kleding (P). Dit ontbreken van voldoende voedsel en kleding is uitgedrukt met een mits.pp-frase, ten teken dat deze bijkomende omstandigheid voor het algemeen gevoelen een vanzelfsprekend, wezenlijk element is van de ellendige onderworpenheid van de slaaf: de rol ervan ten opzichte van de zware slavenarbeid is een comitatieve. Een lezer die ‘in de extra ongunstige omstandigheid’ leest als ‘temidden van extra ongunstige omstandigheden (zoals)’ interpreteert er een locatieve nuance bij om uit te drukken dat een slaaf zich ‘midden in’ ongunstige omstandigheden bevindt.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject: het begrepen subject is de prototypische slaaf, die ook van de direct hogere frase subject is.

    ‘[...] betoogde genoemde Nispen dat genoemde Van der Muelen verplicht was om, onverminderd betaling van zijn jaarlijkse pachtsom, de onkosten te dragen die wegens herstelwerk aan de bedijking en ander werk aan het land jaarlijks werden omgeslagen; de genoemde rentmeester [van Beijerland] Van der Muelen betoogde daarentegen daartoe niet verplicht te zijn en te mogen volstaan met de jaarlijkse betaling van zijn pacht ten bedrage van 18 carolusguldens per morgen’

    Deze tekst komt uit de particuliere bescheiden van Johan van Oldenbarnevelt inzake zijn onroerend goed, namelijk uit een akte opgemaakt door de secretaris van het college van dijkgraaf en heemraden, Victor van Bleinckvliet; de akte bevat een uitspraak (die overigens naar uit het onmiddellijk op het citaat volgende tekstgedeelte blijkt, positief is voor Van der Muelen) door het college van dijkgraaf en heemraden van Beijerland naar aanleiding van een meningsverschil tussen aan de ene kant heer Nispen, gemachtigde van de bij testament aangewezen voogden van enkele minderjarige kinderen, en aan de andere kant de heer Van der Muelen, rentmeester van Beijerland, die de helft van een kavel huurt die aan de minderjarige kinderen toebehoort. Omdat de akte een een uitspraak in een geschil betreft, reken ik het citaat tot tekstcat. A1. Het meningsverschil betreft de vraag welke onderhoudsplicht voor Van der Muelen uit deze huur voortvloeit. De rol van Van Oldenbarnevelt is slechts indirect: als Van der Muelen stelt zich niet verantwoordelijk te achten voor dijkherstel en ander onderhoud, verwijst hij naar zijn rechten en plichten vermeld in een contract dat hij in 1581 met Van Oldenbarnevelt sloot toen die laatste een kavel van 35 morgen in Beijerland aankocht. Dat contract dekte kennelijk ook het onderhoud af van de kavel van de minderjarige kinderen.

    ‘Volstaan mits betalende’: aan zijn verplichtingen voldoen/ in zijn recht staan/genoeg gedaan of bijgedragen hebben door X of Y te betalen. De mits.pp-frase heeft dus instrumentele betekenis.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘(Art. 75) Aan hen die de gemeente verlaten, zal na raadpleging van de kerkenraad een attestatie dat wil zeggen getuigschrift van hun levenswandel meegegeven worden, onder het zegel van de kerk, of als er geen zegel is, door twee personen ondertekend.
(Art. 76) Voorts zal aan de armen die voor hun vertrek aanvaardbare motieven hebben, door de diakenen bijstand verleend worden naar hun goed dunkt, waarbij deze laatsten achter op de attestatie aantekening dienen te maken van de plaatsen waar zij heen willen en de hulp die men hun verleend heeft.’

    De bron van dit fragment is de ‘Kercken-ordeninghe der Nederlandtsche Ghereformeerde Kercken van beyder talen, ghestelt inden Nationalen Synode, Te samen beroepen ende ghehouden by last van zijn Excelentie, in s’ Graven-Haghe den 20 Iunii Anno 1586’. Tekstcat. is A2. Iets oudere kerkordes kenden een vergelijkbaar artikel, en de kerkordening van 1619 (Dordrecht) exact hetzelfde.

    Artikel 76 betreft leden van de gemeente die vertrekken en na advies van de kerkenraad een attestatie meekrijgen om voor te leggen aan de nieuwe kerkelijke gemeente. De groep vertrekkende gemeenteleden telt ook arme mensen. Volgens de synode die dit artikel goedgekeurd heeft, bieden de diakenen aan armen naar eigen inzicht bijstand bijv. door betaling van de reis om de nieuwe woonplaats te bereiken (Q), waarbij zij dan ook de plicht hebben een notitie achterop de attestatie te maken met vermelding van de verleende hulp en de plaats van bestemming (P). De rol van P is comitatief.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want het begrepen onderwerp zijn de diakenen, die in de direct hogere frase slechts genoemd worden in de agentieve bepaling vanden Diakenen.

    ‘25 augustus 1590. [de burgemeester heeft gerapporteerd] dat monseigneur de Muldre, baljuw van Veere, namens de kinderen van jonkheer Alexander de Haultain ermee ingestemd heeft om tweehonderd ponden Vlaamse groten tegen rente uit te lenen op voorwaarde van de zekerheid van een private borgstelling en personen die borg staan’

    Dit citaat is onderdeel van een resolutie (tekstcat. B) en betreft een lening van zekere adellijke minderjarigen aan de stad Arnemuiden. Woorden: van Der Vere: slecht leesbaar in het handschrift, deze woorden zijn boven de regel ingevoegd, mede waardoor de hoofdletter D onduidelijk is - het tekentje daarachter moet wel de afkorting zijn van er; tverbant: MNW verbant betek.1, eerste streepje nl. ‘zekerheid’. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Baljuw De Muldre, waarschijnlijk voogd van de kinderen van Alexander de Haultain, stemt in met de verstrekking van een rentedragende lening aan de stad Arnemuiden van 200 ponden in Vlaamse groten waar de stad om heeft verzocht (Q) op voorwaarde dat hij een zekerheidstelling van de stad krijgt en dat bepaalde personen borg staan (P). (De stad moet voldoen aan de voorwaarde om de zekerheidstelling te geven, maar de formulering is zo dat De Muldre die zal ‘hebben’.) De rol van P is voorwaardelijk.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: als subject wordt De Muldre begrepen, die ook subject is van de direct hogere frase.

    ‘27 januari 1591. [...] Over de door het stadsbestuur van Amsterdam aan Wethouders en Raad geschreven en toegezonden verzegelde brieven. Deze brieven zijn geopend en ze zijn gezien en gelezen samen met een kopie van de contracten gesloten tussen het stadsbestuur van Amsterdam en dat van Middelburg strekkende tot vrije lading van hun respectieve schippers in elk van beide steden; op grond daarvan hebben Wethouders en Raad besloten dat men met het genoemde stadsbestuur van Amsterdam voor de schippers alhier een zelfde contract op naam van deze stad zal sluiten en dat ze op grond van dit besluit het stadsbestuur van Amsterdam binnenkort door middel van een ambtsbrief in kennis zullen stellen van hun verdere besluit dat, voortvloeiend uit het genoemde contract, geldige vergunningen op naam van deze stad en onder het zegel van deze stad [pas] dán uitgevaardigd en toegezonden worden zodra men zulke vergunningen van het eerder genoemde stadsbestuur van Amsterdam in handen heeft’

    Dit citaat komt uit een resolutie van het stadsbestuur van Arnemuiden uit het jaar 1591, en valt dus onder tekstcat. B. Woorden: brieven: MNW brief betek.1 (‘brief’)_ in deze betekenis wordt brieven de eerste twee maal gebruikt_ de laatste twee maal echter volgens MNW betek. 4 (‘schriftelijke akte, bewijsstuk’), hier vertaald als ‘vergunningen’; expedieert: WNT expediëren betek. 2; alsdan: MNW, ‘dan, in dat geval (...)’. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Het stadsbestuur van Arnemuiden zal de gewenste geldige vergunningen voor de Amsterdamse schippers om tolvrij te kunnen laden in Arnemuiden dán (alsdan) uitvaardigen en aan het stadsbestuur van Amsterdam toezenden (Q) op het moment dat het voor zijn eigen schippers zulke vergunningen gekregen heeft voor vrije lading in Amsterdam (P). De rol van P is temporeel-momentaan. Maar we kunnen P tegelijkertijd, teruggaand naar één van de oude betekenissen van mits als voorzetsel, ook als ruilmiddel zien: de verhouding tussen Q en P is er één van (bijna) gelijk oversteken. Vermoedelijk is het mits.pp-voorkomen in de loop der tijd conditioneel opgevat (zo: het stadsbestuur van Arnemuiden zal de gewenste geldige vergunningen voor de Amsterdamse schippers om tolvrij te kunnen laden in Arnemuiden dan uitvaardigen en aan het stadsbestuur van Amsterdam toezenden (Q) [alleen] als (op voorwaarde dat) het voor zijn eigen schippers zulke vergunningen gekregen heeft voor vrije lading in Amsterdam (P)). In de conditionele analyse zijn de temporele en ruilmiddel-betekenisnuance niet overruled; deze nuances blijven op de achtergrond aanwezig.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct: als subject moet het stadsbestuur van Arnemuiden begrepen worden, dat in de direct hogere passieve frase een rol heeft als begrepen Agens; verder treedt het slechts in possessieve bepalingen op.

    ‘14 juni 1591. Het verzoek van Jacques du Fours om hem drie pond en vier schellingen te betalen als vergoeding voor de onkosten die hij gehad heeft voor het optreden van zijn kinderen op de Arnemuider Ommegangsdag, zal goedgekeurd worden zodra de schatkistbewaarder het betalingsverzoek op de geëigende plaats invoegt’

    Dit citaat is afkomstig uit de resoluties van het stadsbestuur van Arnemuiden en valt dus in tekstcat. B.
Woorden: declaratie heeft hier vrijwel de huidige betekenis (zie WNT: ‘eene rekening omtrent ten behoeve van een lichaam of persoon gemaakte onkosten’) maar bijzonder is dat het een infinitiefcomplement heeft: declaratie... te betalen, vandaar: ‘verzoek om te betalen’; ommeganck: zie MNW ommegancsdach, waar de opm.: ‘Voor verschillende streken zal die dag wel verschillend zijn geweest; dit is ook het geval, indien ommegancsdach in betekenis met kermisdach (...) gelijkstond’_ dit komt overeen met wat op de site van de Historische Vereniging Arnemuiden bij deze resolutie geschreven staat: ‘Op de Arnemuydtsche ommeganck werd een soort kermis gehouden’; in rekening passeren betekent: ‘goedkeuren’, WNT passeeren B, IV, 5, beta; geen specifieke rekeningen van steden ofzo aanduiden. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Eén van de resoluties van het Arnemuider stadsbestuur houdt in, dat de uitgave van de schatkistbewaarder van de stad Arnemuiden voor de onkostenvergoeding aan de heer Du Fours goedgekeurd zal worden (Q) als hij de declaratie te juister plekke invoegt (P). P kan opgevat worden als temporeel-momentaan, want het stadsbestuur legt hier, zo kunnen we redeneren, vast dat Q snel volgt op P. Maar omdat de voorstelling van zaken zo is dat de correcte invoeging van bedoelde onkostenvergoeding als het ware de oorzaak zal zijn - niet de feitelijke oorzaak, dat is ’s burgemeesters besluit tot fiattering - (P) van de goedkeuring van de hierop betrekking hebbende uitgave van de schatkistbewaarder, kan de rol van P ook opgevat worden als quasi-oorzakelijk.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct: als subject van overbringhende moet begrepen worden de schatkistbewaarder, die de declaratie haar plaats geeft in de stedelijke boeken; in de direct hogere frase is hij niet meer dan impliciet aanwezig in het woord rekeninge ‘boekhouding’.

    ‘Woensdag 27 januari 1593. Nu de bloedverwanten van voornoemde Hermen Krabbe intussen genoegzaam verzoend zijn en zij ook kunnen accepteren dat Wicher Hinrichs bij haar ingetrokken is, hebben ook wij Burgemeesteren en Raden ons aan de kwestie gezet en hebben wij op verzoek van de geachte verwanten tezamen met de genadige bemiddeling van de edele en welgeboren heer de graaf van Berg aan genoemde Wicher Hinrichs als bijzondere gunst toestemming verleend om in deze stad en stadsheerlijkheid zijn vreedzaam verblijf en woonplaats in alle vrijheid te hebben en te genieten, op voorwaarde dat hij in handen van de rentmeesters van de stad als inkomgeld overlegt de som van 200 daalders ineens, elke daalder met een waarde van vier Arendsguldens.’

    Dit citaat omvat de dagboekaantekening van de Groningher stadssecretaris Egbert Alting bij woensdag 27 januari 1593. Het door hem bijgehouden journaal, het ‘diarium’, beschrijft resoluties van burgemeesters en raad en van het stadsbestuur in ruimere zin, maar ook gebeurtenissen in Groningen en persoonlijke zaken. Vanwege dit vrije en gemengde karakter reken ik het diarium tot tekstcat. C. Woorden, naam: erb. > erberen, ‘eerbaar’, ‘eerbare’; ook als vererende toevoeging gebruikt; saecken: meervoud, vertaald met enkelvoud ‘zaak’, ‘kwestie’; de graaf van Berg: vermoedelijk graaf Herman van den Berge (in het voorafgaande vermeld, DiarAlt 824), de graaf van de heerlijkheid Berg zuidelijk van Doesburg; arns ggulden betekent Arnhemse gulden, ook wel Arnoldusgulden of Arendsgulden (op de munt was een arend afgebeeld): die laatste benaming voor de munt werd in de 16de eeuw in Groningen gebruikt.

    Burgemeesters, raad en stadsbestuur willen bewilligen in het verzoek van Hinrichs om in Groningen bij Hermien Krabbe te mogen wonen [Q] is gebonden aan de voorwaarde van betaling van inkomgeld (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw.

    ‘In februari van het jaar 1260 heeft het kapittel van de Sint-Petruskerk te Leuven de beheerders van het grote gasthuis toestemming gegeven op hun grondgebied een kerkhof in te richten, om op die plaats hun zusters en zieken te begraven die daar sterven, geen anderen; behalve als iemand van de parochie van Sint-Petrus daar zijn graf zou kiezen, dan zal men die ook daar mogen begraven, op voorwaarde dat het begraafrecht betaald wordt voor de pastoor en voor de kerk van Sint-Petrus, anders niet.’

    Dit citaat komt uit de kroniek van Boonen over Leuven. Tekstcat. is C. Het is een fragment uit het hoofdstuk over Hendrik IV, hertog van Brabant, en de gebeurtenissen in diens regeerperiode, in en vlak na 1260.
Woorden: dijen vanden grooten Gasthuijse: de beheerders van het grote gasthuis (in die tijd gevestigd op de Steenstraat in Leuven), bestaande vanaf 1080 en een paar jaar vóór 1260 vernieuwd door de vader van Hendrik IV; kapittel: college van kanunniken die tot een dom- of collegiale kerk behoren.

    Het kapittel van Sint-Petrus heeft zijn toestemming aan de beheerders van het grote gasthuis om een eigen kerkhof aan te leggen voor hun personeel en patiënten, uitgebreid met de toestemming om daar op verzoek ook een enkel ander persoon behorend tot de parochie van Sint-Petrus te begraven (Q), op voorwaarde dat ook voor zo iemand het begraafrecht aan de pastoor en de kerk van de parochie voldaan wordt (P).
 Het begrepen subject van de mits.pp-frase zijn de beheerders van het grote gasthuis, die moeten zorgen dat het begraafrecht voldaan wordt voor gestorven parochieleden die op eigen verzoek op het kerkhof van het gasthuis begraven worden; deze beheerders treden ook op als onderwerp (men) van de direct hogere frase: de mits.pp-frase is dus conjunct subject-subject.

    ‘Op de 5e maart van het jaar 1420 heeft de genoemde hertog Jan aan de stad Leuven het recht toegekend om een ieder tot burger of burgeres te maken, waarbij elk van hen als inkomgeld twee rijnsguldens ineens dient te betalen aan de genoemde hertog en aan de stad Leuven en vervolgens elk jaar aan genoemde stad twee rijnsguldens betaalt, waarvan de helft met Kerstmis en de helft met het Sint-Jansfeest.’

    Dit citaat komt uit de kroniek van Boonen over de geschiedenis van Leuven. Tekstcat. is C. Het is een fragment uit het hoofdstuk over Jan IV, hertog van Brabant, en de gebeurtenissen in diens regeerperiode (rond 1420).

    De stad krijgt van de hertog het recht om alle personen tot poorter te maken (Q), waarbij deze personen individueel de verplichting hebben een inkomgeld te betalen aan de stad en aan de hertog en daarna een jaarlijks in twee termijnen te betalen belasting aan de stad (P). Aan de stad wordt, vermoedelijk op haar verzoek, een recht toegekend, maar de daaraan vastgeknoopte verplichting geldt niet de stad, maar de betrokken inkomelingen. De rol van P is daarom een comitatieve.
 De mits.pp-frase is semi-conjunct, want het onderwerp wordt begrepen als iedere burger van Leuven (eenen ijegelijcken), die alleen een rol speelt in de ondergeschikte infinitieffrase, maar niet in de direct hogere frase.

    ‘En als diegene die het grootste eigendomsdeel daarvan heeft dit huis en erf niet wenst te bewonen, zal diegene die het één na grootste deel heeft direct na hem komen en voor de anderen gaan, en zo lang er iemand is met enig eigendom van het huis of erf die daar wil wonen of dat erf wil gebruiken, zal hij preferentie hebben boven alle anderen of vreemden, op voorwaarde dat hij, als zij hierover onderling geen overeenstemming kunnen bereiken, de huur betaalt naar een schatting door de schepenen zoals hiervoor gezegd is.’

    Dit citaat komt uit een verordening (tekstcat. A2) die schout, burgemeesteren, schepenen, raad, oud-raad en enkele goede luiden van de stad Dordrecht gezamenlijk hebben opgesteld. Zij stellen hierin het recht op bewoning en gebruik vast van woningen of erven ingeval er meerdere eigenaren in het spel zijn, waarvan meer dan één de woning of het erf zou willen gebruiken. Het citaat beschrijft in welke volgorde de verschillende eigenaren die voelen voor bewoning en gebruik van het bewuste huis of erf, de voorkeur zullen genieten; de aan bewoning en gebruik verbonden betalingsconditie komt eveneens aan de orde.

    In een ordonnantie bepaalt het Dordtse stadsbestuur dat bij een huis of erf met verschillende eigenaren het voorkeursrecht voor bewoning of gebruik daarvan toevalt aan de eigenaren op volgorde van grootte van hun eigendomsdeel; wie ervoor kiest gebruik te maken van dat recht (Q) is gebonden aan de voorwaarde een huur te betalen die berust op onderlinge overeenstemming tussen de eigenaren of - bij ontstentenis daarvan - taxatie door schepenen (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject. De direct hogere frase is het passieve predicaat sal geprefereert werden; het subject daarvan, nl. ‘iemand met enig eigendom van het huis of erf die daar wil wonen of dat erf wil gebruiken’ is ook begrepen subject van de mits.pp-frase.

    ‘(VI) Voorts: in stad en lande van Groningen zal geen andere godsdienst uitgeoefend worden dan de gereformeerde godsdienst, zoals die tegenwoordig in de Verenigde Provinciën in de openbaarheid uitgeoefend wordt, waarbij het pertinent zo is dat niemand inzake zijn geweten zal worden onderzocht, verhoord of gehinderd; alle kloosters, geestelijke goederen en kloostergoederen zullen in de huidige staat blijven, totdat door de heren leden van de Staten-Generaal de bestuurlijke ordening van de stad Groningen en de Ommelanden opnieuw naar behoren vastgesteld wordt, tegelijk waarmee dan door het gewest zelf naar behoren een regeling zal moeten worden vastgesteld ten aanzien van het gebruik van de goederen en het levensonderhoud van de geestelijken, met dien verstande dat de commanderijen van Warffum, Wytwerdt en Oosterwierum zullen moeten worden beschouwd en behandeld zoals vergelijkbare commanderijen gelegen in de andere Verenigde Provinciën. [...].
(X) Voorts: van alle omslagen en bijdragen die tot nu toe zijn geheven, omgeslagen en ontvangen - ook inzake de domeinen - waarvan de boekhouding is opgemaakt, zal deze worden goedgekeurd, en van die omslagen en bijdragen waarvan de boekhouding nog niet is opgemaakt, zal verantwoording worden afgelegd aan de oude heren [hereboeren?], waarbij ze [de penningmeesters] zich beslist niet mogen verstouten om verder geld te innen voor resterende schulden.
(XI) Voorts: alle personen die uit de stad Groningen en de Ommelanden gevlucht zijn, of hun erfgenamen, zullen in hun rechten worden hersteld en kunnen beschikken over het eigendom van hun goederen, als die niet vervreemd zijn, waarbij jegens elkaar billijkheid dient te worden betracht.
(XIII) Voorts zal zal het iedere burger of ingezetene van de stad Groningen (zowel van geestelijke als wereldlijke rang) vrijstaan om in de stad te blijven wonen of te vertrekken naar andere neutrale steden, gewesten en plaatsen naar zijn voorkeur en zich daar te vestigen, in dat geval in het genot van de eigen goederen, waarbij ze zich beslist niet metterwoon mogen begeven in het gebied van de vijand.
(XIV) Onder deze regeling zullen ook vallen alle van buiten komende personen - met welke functie of van welke natie dan ook - die zich tegenwoordig in de stad Groningen bevinden; zij mogen in deze stad blijven wonen, op voorwaarde dat zij de eed van trouw afleggen; anders moeten ze vertrekken naar neutrale plaatsen. [...]
(XVI) Ook de gezanten van de stad Groningen in Brussel, evenals hun personeel en goederen, zullen onder dit vredesverdrag vallen, op voorwaarde dat ze binnen drie maanden in de stad zijn.
(XVII) Voorts zullen burgers die gedurende het beleg gearresteerd zijn, vrijgelaten worden op voorwaarde dat ze hun losgeld betalen.’

    Dit lange fragment omvat enkele artikelen uit de zgn. Reductie van Groningen, een verdrag op 22 juli 1594 ondertekend door Maurits van Nassau. Tekstcat. is A2. Met reductie wordt in dit verband bedoeld de overgave van de stad Groningen aan Maurits en zijn leger, gesteund door Willem Lodewijk van Nassau. Nadat in een periode van vijf jaar de toegangswegen tot de stad één voor één door de Staatsen waren ingenomen, betekende deze overgave het einde van de overheersing en de aansluiting van Groningen samen met de Ommelanden bij de Republiek. Het fragment gaat o.a. in op de vraag hoe het nieuwe bewind zou moeten omgaan met de katholieke bezittingen. Woorden: omslag WNT betek. 6; WNT civiel> civiliteit betek. 2 (vandaar ‘billijkheid’); dese belegeringe: gedoeld wordt op het beleg van Groningen door de Staatse legers.

    Het fragment is zevendelig en telt acht mitz-constructies. Wat volgt is niet een analyse van elke constructie afzonderlijk, maar een vergelijking van de mitz dat + Vf- en mitz.pp-constructies. Het opvallendste verschil ligt op het vlak van de betekenis: comitatief resp. voorwaardelijk. De comitatieve mitz-constructies worden toegepast in het begin van het fragment; de desbetreffende artikelen (VI, X, XI, XIII) schrijven een algemeen geldende regel voor vergezeld van een noodzakelijk daarbij in acht te nemen bepaling. Nemen we de tweede helft van artikel VI als voorbeeld. Kloosters en geestelijke goederen zullen in huidige staat blijven, totdat op hoger niveau een nieuwe bestuurlijke ordening van Groningen en Ommelanden vastgesteld zal worden (Q2), waarbij het gewest dan zelf noodzakelijkerwijs een aangepaste regeling zal moeten treffen voor de geestelijke goederen (prebenden e.d.) en het daarmee verbonden levensonderhoud van de geestelijken die deze goederen bezitten (P2). Als de Staten-Generaal de hoofdlijnen van het Gronings bestuur hebben bepaald, zal dus als noodzakelijke begeleiding daarvan door het gewest een passende vorm gevonden moeten worden voor de geestelijke goederen. In de voorwaardelijke mitz.pp-constructies daarentegen, die in de laatste drie artikelen staan, neemt het verdrag de belangen van specifieke groeperingen (uitheemsen, gezanten, gearresteerden) in het oog en formuleert het verdrag een voorwaarde bij de vervulling waarvan wensen kunnen worden gerealiseerd van personen die tot één van die groeperingen behoren. Artikel XVII als illustratie. Dit artikel betreft degenen die in hechtenis genomen zijn; tijdens het beleg, toen de stad Groningen nog in Rooms-katholieke handen was, waren velen, o.a. protestantse dominees, gevangen genomen. Het verdrag neemt hun vermoedelijk evidente wens tot vrijlating in beschouwing en stelt dat aan de verwerkelijking van die wens een conditie gekoppeld is: zij komen vrij (Q8), op voorwaarde van betaling van losgeld (P8). Een ander verschil is, dat de drie mitz.pp-frasen qua lengte beperkt zijn tot 4 à 5 woorden en een standaardformulering lijken te zijn (mitz doende den eedt, mitz incomende binnen + tijdsduur, mitz betaalende heur rantsoen), terwijl de betekenis van de mitz-frasen in de constructies met mitz dat + Vf specifieker uitgewerkt is en de frasen meer woorden tellen. Valt dit te rijmen met de comitatieve betekenis, die in de mitz dat + Vf-frasen uitgedrukt wordt? Ja, want bepalingen, die noodzakelijk bij een gegeven algemene regel in acht genomen dienen te worden, zijn meestal nauwkeurig en expliciet geformuleerd.
 De drie mitz.pp-frasen zijn conjunct subject-subject.

    ‘[de Staten-Generaal] gaan er verder mee akkoord, dat zij [het College] de indiener van het verzoek toestemming zullen mogen geven om de partijen kool- en raapzaad naar vijandelijk gebied te vervoeren tegen een vergunningstarief waarvan zij met zekerheid weten dat het in Zeeland zo geheven wordt, onder de voorwaarde dat hij, de suppliant, bovendien zekerheid van liquiditeit geeft dat hij een hoger bedrag aan rechten zal betalen als dat later vastgesteld zou worden.’

    Het citaat komt uit de resoluties van de Staten-Generaal d.d. 16 augustus 1595 (tekstcat. B). Het citaat beschrijft het antwoord van de Staten-Generaal op een verzoek van het College van de Gecommitteerde Raden van de Admiraliteit. Dat verzoek had het College gedaan op instigatie van ene Jan Caulier (suppliant), die kool- en raapzaad wilde gaan transporteren naar vijandelijk gebied. Wat het College de Staten namens Caulier verzocht was verlaging van de door Caulier te betalen licenten, en rekening houden met de voor Zeeland geldende voet. In het omliggende vergaderverslag komt naar voren dat de Staten-Generaal er voorstander van zijn dat het College van de Gecommitteerde Raden van de Admiraliteit haar steeds toestemming vraagt inzake de handel die met personen in vijandelijk gebied gedreven wordt en met name inzake de eventuele verlaging van licenten (te betalen in- en uitvoerrecht) waarmee die handel gepaard gaat. Handel met of naar vijandelijk gebied was in 1595 een heet hangijzer: de Staten wilden het niet, terwijl veel kooplieden enige handel wilden blijven drijven met Vlaanderen (vooral Antwerpen), dat in 1585 vijandelijk gebied geworden was.

    Het College mag van de Staten-Generaal de suppliant toestaan zijn partijen zaad te transporteren naar het gebied van de vijand tegen een in Zeeland feitelijk geheven tarief (Q) onder de voorwaarde dat de suppliant garandeert dat zijn liquide middelen voldoende zijn om, als toch een hoger tarief vastgesteld zou worden, dat op te brengen (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want het begrepen subject is de suppliant, die ook meew.voorw is van de direct hogere frase (aangeduid met denzelven). Er staat veel tekst staat tussen de vermelding van de suppliant (en denselven) in de hogere frase en het pp stellende en in die tekst krijgen bovendien de leden van het College (aangeduid met syluyden) een actieve rol toebedeeld: zij zijn het die zich ervan moeten vergewissen dat het betreffende tarief in Zeeland geheven wordt. Vermoedelijk daarom verduidelijkt de Agentieve by-bepaling by hem wie als subject van de mits.pp-frase begrepen moet worden, nl. niet het College maar de verzoeker.

    ‘[...] het is zo gesteld dat in het jaar 1494 Walraven, heer van Brederode, voor zijn polder gelegen onder de watermolen te Zwammerdam, een gebied tussen Rijnland en Woerden dat zich, 561 morgen groot, uitstrekt vanaf de [Oude] Rijn tot aan de achtergrens van zijn grondgebied, aan de geachte heemraden toestemming heeft gevraagd om hierop een watermolen te bouwen om het water in de Rijn te leiden, met het doel dat de eigenaren van de daar gelegen landerijen zich niet langer zouden hoeven behelpen, zoals zij dat voorheen deden, met uitstroom naar de [Hollandsche] IJssel; hij heeft die toestemming gekregen onder de voorwaarde dat hij een belasting betaalt van iedere twee jaar vier penningen bestuursgeld en jaarlijks per morgen drie groten.’

    Dit is een citaat uit de verhandeling over het dijkgraaf- en heemraadschap van Leiden die Jan van Hout als stadssecretaris schreef op verzoek van het Leidse stadsbestuur. Met behulp van dit rapport hoopte het stadsbestuur sterker te staan in conflicten met dijkgraaf en heemraden. Als fragment uit een rapport over regelgeving, opgesteld ter ondersteuning van het stadsbestuur, valt het citaat in tekstcat. B.
Aan Van Hout was gevraagd duidelijk te maken welke keuren eerder in de eeuw waren vastgesteld in de omgeving van Leiden, voor zover vallend onder het zich vormende dijkgraaf- en heemraadschap (het latere hoogheemraadschap Rijnland); tevens om uitleg te geven van enkele specifieke besluiten die het dijk- en heemraadschap op verzoek van burgers genomen had, zoals hier in verband met een watermolen in Zwammerdam. Woorden, namen: Walraven, heer van Brederode: ook wel Walraven II van Brederode, tevens ambachtsheer van waterschap Nieuwer-Amstel; opzicht (opsicht), MNW: betek. 2 ‘bedoeling’

    Walraven heeft aan de heemraden toestemming voor het plaatsen van de watermolen gevraagd; hij heeft die verkregen (Q) onder de voorwaarde van betaling van zekere bedragen aan belasting, zowel jaarlijks als tweejaarlijks (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: als subject wordt Walraven heer van Brederode begrepen, die ook als subject fungeert van de direct hogere frase.

    ‘Voorts, omdat de dijkgraaf en de heemraden bang waren dat de vispachters de hiervoor genoemde bepaling [vissen alléén aan de uitstroomzijde van sluizen] zouden overtreden, was met dijkgraaf en heemraden met instemming van de koning overeengekomen dat zij [de vispachters] met de concessie voor de duikers en de watertochten tussen Amsterdam en Spaarndam ook de sluis van Spaarndam erbij in pacht zouden mogen hebben en daar zouden mogen vissen of doen vissen gedurende een periode van tien jaar met ingang van 25 juni 1518 tegen een jaarlijkse betaling ten bate van de koning in handen van zijn fungerend rentmeester van Kennemerland van de som van vierhonderdtachtig ponden van 40 groten in twee jaarlijkse termijnen, namelijk met Kerstmis en op Sint-Jan-in-de-zomer - waarvan de eerstvolgende Kerstmis de eerste termijn zou zijn -, waarbij de dwingende bepaling was dat zij geen vermindering van dit bedrag zouden mogen eisen dan alleen vanwege instorting van dijken of sluizen.’

    Dit citaat komt uit een namens het Leidse stadsbestuur door Jan van Hout in 1595 geschreven rapport over de keuren in Rijnland die eerder in de eeuw waren vastgesteld. Van Hout schreef het rapport ter ondersteuning van het stadsbestuur: de tekstcat. is B. In een hoofdstuk over de visserij schetst Van Hout de spanning tussen de belangen van de visserij, die werd verpacht door de koninklijke domeinen in de persoon van de rentmeester van Kennemerland, en anderzijds die van een onbelemmerde afwatering van het gebied, de verantwoordelijkheid van dijkgraaf en heemraden van Rijnland. Onder andere in en nabij sluizen kon de visvangst de noodzakelijke uitstroom bemoeilijken, om welke reden vissen op die plaatsen van oudsher veelal verboden was. Ter beëindiging van een reeks conflicten vaardigde een commissie namens de landsheer Karel V op 25 juni 1518 een omvattende viskeur uit, zo verhaalt Van Hout, die in het gebied tussen Spaarndam en Amsterdam onder andere het vissen bij sluizen en duikers mogelijk maakte, maar alléén aan de buitendijkse uitgang, waar de domeinen verder voor instandhouding van kaden en wegen dienden te zorgen. Voor het water nabij de sluis van Spaarndam werd om een bepaalde reden de uitgifte van een visconcessie beperkt tot tien jaren, blijkt uit het citaat.

    Hier is sprake van drie mits-frasen, naar vorm en betekenis verschillend.De eerste is causaal, redengevend: omdat dijkgraaf en heemraden vreesden dat de direct daarvóór genoemde bepaling van de keur overtredingen door de vispachters zou uitlokken (P1), zo legt Van Hout uit, hadden de uitvaardigers van de keur de uitgifte door domeinen van een visconcessie voor het water nabij de sluis van Spaarndam als onderdeel van de concessie voor de wateren tussen Spaarndam en Amsterdam vooralsnog beperkt tot een periode van tien jaar, waarbij ook de mogelijkheden voor klachten over deze locatie en eisen tot betalingsvermindering van de kant van de vispachters ingeperkt waren (omdat dat water primair de afwatering moest blijven dienen) (Q1). P1 noemt een reden, Q1 betreft de om die reden naar tijd en geschiktheidsgarantie beperkte uitgifte van visrechten nabij de sluis van Spaarndam. Q1 omspant de twee andere mits-constructies. De tweede frase met mits is een mits.pp-geval dat binnen het grotere geheel van Q1 de betalingsvoorwaarden P2 aanduidt voor de tien jaar geldende visrechten nabij de sluis van Spaarndam (Q2). De betalingsvoorwaarden P2 worden nog weer nader bepaald door een constructie met mits conditie dat + Vf, die stipuleert dat vermindering van het genoemde concessiebedrag uitsluitend geëist zal kunnen worden bij instorting van dijken of sluizen (P3). Dat betekent dat dijkgraaf en heemraden slechts beperkt verantwoordelijk wensten te zijn voor de geschiktheid van het water bij de sluis als viswater. Deze bepaling hangt voor de uitvaardigers van de keur noodzakelijk samen met de voorgeschreven betaling voor de visconcessie, die hier als Q3 geldt, zo geeft mits hier aan met zijn comitatieve betekenis.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want als subject worden de vispachters begrepen, die ook subject zijn van de direct hogere frase (aangeduid met sij). Voor de uitvaardigers van de keur staan de belangen van de vispachters centraal.

    ‘En indien het insluiten van de dieren gedaan wordt in opdracht van de genoemde dijkgraaf van Rijnland, dan zal de helft van de boeten te onzen bate zijn [van het Hof] en zal de andere helft in tweeën gedeeld worden, als volgt: de genoemde houtvester zal daarvan de gehele ene helft krijgen en de genoemde dijkgraaf de andere helft, waarbij die laatste verplicht is daarvan de kosten van de werklui te betalen die de insluiting van het vee hebben uitgevoerd.’

    Dit citaat komt uit het hoofdstuk over helmbeplanting in het rapport dat Jan van Hout op verzoek van het stadsbestuur schreef over de vraag welke keuren in Rijnland eerder in de eeuw waren vastgesteld en welke uitspraken van dijkgraaf en heemraden over verzoeken van burgers bewaard waren. Het rapport is te rekenen tot tekstcat. B. Van Hout schrijft dat op zeker moment veel helm werd vernield door diefstal of door rondlopende dieren. In 1548 publiceerde het Hof van Holland daarom een plakkaat inzake terreinen met helmbeplanting. Gedurende een periode van zes jaar mocht men in het winterseizoen daar geen dieren laten grazen. Illegaal daar grazende koeien, schapen of geiten zouden ambtshalve worden ‘geschut’ en de eigenaar beboet. De verantwoordelijkheid voor het beheer van de helmbeplanting in de duinen lag in die tijd bij het heemraadschap. In het geciteerde gedeelte komt aan de orde aan wie de boetes zouden toevallen. Van Hout lijkt de bepalingen van het plakkaat uit 1548 letterlijk te citeren. Woorden: schutten: samenbrengen van dieren en ze insluiten in een planken compound.

    Q noemt de toedeling van een kwart van de boetes aan de dijkgraaf, P noemt een plicht die daar voor de dijkgraaf bij hoort: hij dient de werklui te betalen die de dieren uit het duinterrein hebben verwijderd. De relatie van P ten opzichte van Q is derhalve een comitatieve. De bepalingen van het Hof in dit plakkaat impliceren op geen enkele wijze instemming met of afwijzing van bepaalde wensen van de betrokkenen, maar hebben integendeel het karakter van een serie verplichtende bepalingen inzake de verdeling van het boetes. Er is dan ook geen ruimte om condities te formuleren die een betrokkene al of niet bereid zou zijn te vervullen.
 Als subject van de mits.pp-frase wordt de dijkgraaf begrepen, die ook subject is van de direct hogere elliptische frase: de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Art. 7. Ook zullen ketellappers, zwavelstokkenverkopers, kuipers, schoenlappers, kramers, leprozen, kwakzalvers, verkopers van dekens, rattenkruid en vlekkenwater of dergelijke lieden, van welke soort ook, noch in de steden en dorpen noch op het platteland mogen gaan bedelen, evenmin als zij ten plattenlande hun nering of handwerk mogen uitoefenen. Dit met uitzondering van enigen van hen die wellicht in de steden en dorpen van Holland en West-Friesland wonen; die zullen voor de uitoefening van hun bedoelde nering (maar niet om te bedelen) op het platteland toegelaten worden voor zover ze schriftelijke toestemming daarvoor bij zich hebben van de magistraat van hun woonplaats, een toestemming die slechts zes maanden geldig zal zijn; met als sanctie eenzelfde [in een voorafgaand artikel beschreven] straf als geldt voor gezonde landlopers en bedelaars.’

    Dit is een fragment van een in de bijeenkomst van januari 1596 van de Staten van Holland ter tafel liggende verordening (tekstcat. A2), een plakkaat tegen landloperij en diefstal (tegens de Vagabunden ende Dieverijen). Woord: vagebund, vagabund: WNT vagebond betek. 1 (‘mannelijk persoon die zonder vaste woonplaats is en zonder middelen van bestaan rondzwerft; landlooper, schooier, zwerver’); kloecke: WNT kloek betek. A.14 (‘in goede gezondheid (...); t.w. op het tijdstip waarvan sprake is’_ op deze plaats een vb uit 1595 uit het Groot Plakkaatboek, vermoedelijk hetzelfde plakkaat als hier besproken, met de formulering: ‘(...) op ghelijcke peyne als tegens den kloecke Vagabunden ende Bedelaers hier vooren is geordonneert’); hebbende: WNT hebben I, veel betekenissen, maar ook: betek. I, B, 6 a/b en 8, hier ‘bij zich hebben’. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Het plakkaat neemt het belang van in het gewest Holland en West-Friesland woonachtige neringdoenden in het oog. Voor hen geldt permissie om, als zij dat wensen, ten plattelande hun nering uit te oefenen (Q) op voorwaarde dat zij een document bij zich dragen waarin het bestuur van hun woonplaats hun voor zes maanden toestemming gegeven heeft om buiten de stad te werken (P). Merk op dat in dit artikel degene die verantwoordelijk is voor de vervulling van de voorwaarde niet eenduidig te begrijpen is. In elk geval draagt de neringdoende in kwestie verantwoordelijkheid: hij moet ervoor zorgen dat hij het bedoelde document (als hij het heeft) bij zich draagt als hij buiten zijn woonplaats werkt. Maar in gevallen waarin de neringdoende het document niet bezit (hebben in de betekenis ‘bezitten’) en er ook niet om heeft verzocht, ligt de verantwoordelijkheid eveneens bij hemzelf, maar dan om het aan te vragen, en vervolgens zeker ook bij het bestuur van de woonplaats, nl. voor de verstrekking van de verklaring. Het bestuur gaat daar niet automatisch toe over. Het bestuur zal, de (o.a. economische) situatie van de betreffende woonplaats in aanmerking nemend, een eigen afweging maken om het bewijsstuk al dan niet af te geven. De neringdoende moet, kortom, aan een voorwaarde voldoen waarvan de uitvoering niet in alle gevallen geheel in zijn macht ligt.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, want subject zijn de beschreven rondtrekkende neringdoenden die ook subject zijn van de passieve direct hogere frase.

    ‘Op het verzoek van de meerderheid van de schuldeisers van de failliete boedel van Klaes Klaesz Hals te Delft, inhoudende dat de heren Staten de heren van het Provinciaal Hof of de vertegenwoordigers van dat college machtigen, om de onwillige schuldeisers te dwingen tot mede-ondertekening van de overeenkomst [met de Staten] waaraan de meerderheid van de crediteuren betrokken bij het onderhavige verzoekschrift zich gebonden heeft; dat wil zeggen dat zij [de Staten] aan de Verzoeker uitbetalen wat hem in de genoemde overeenkomst toegezegd is, onder de voorwaarde dat Verzoekers ten behoeve daarvan afstand doen van al hun rechten en aanspraken dan wel dat zij [Verzoekers] op zijn minst een zodanig uitstel van betaling gedogen dat de boedel geen schade lijdt. Beschikking vastgesteld.’

    Dit is een fragment van de resoluties van de Staten van Holland en West-Friesland van 26 juli 1596. Tekstcat. is B. Woord: WNT behoef, betek. 2 (‘[...] Datgene wat men noodig heeft, en vandaar ook: nut, baat, voordeel.’) Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    De rol van P is voorwaardelijk.
 De frase midts.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als onderwerp wordt begrepen de Verzoeker, die de rol van meew.voorw. heeft in de direct hogere frase (den Suppliant, het hier enkelvoudig aangeduide collectief van verzoekers). In de midts.pp-frase staat ter extra verduidelijking van het subject de Agentieve by-bepaling by den Supplianten (meervoud).

    ‘De Staten van Holland en West-Friesland hebben in hun wijsheid en uit hoofde van hun autonoom gezag verklaard, besloten en verordend en verklaren, besluiten en verordenen hierbij, dat alle procedures en de uitvoering daarvan tegen de heer van Cralingen, zijn borgen en goederen betreffende de schulden waarvan bij de behandeling gewag is gemaakt, geen enkele uitgezonderd, voor de periode van de eerstkomende twee jaar zullen worden opgeschort, dat wil zeggen dat die voor de genoemde periode worden uitgesteld en opgeschort op deze wijze, dat men de schuldeisers van de voornoemde heer van Cralingen, aan wie nog geen interest beloofd is, geen andere interest zal toekennen dan tegen de penning zestien voor ieders achterstallige uitbetaling en naar rato van de periode dat zij het geld zullen missen, op voorwaarde dat de voornoemde heer van Cralingen daarvoor een hypothecaire zekerheid stelt.’

    Dit is een fragment van de resoluties van de Staten van Holland en West-Friesland van 26 juli 1596. Tekstcat. is B. Over het in dit fragment beschreven besluit schreef Fockema Andreae in zijn editie van Grotius’ juridisch werk: ‘Een [...] voorbeeld van het fenomeen dat het hoogste gezag (de landsheer, later de staten) uit de volheid van zijn gezag een rechtsweldaad verleende, bijv. soms brieven van uitstel gaf, geeft eene resolutie der Staten van Holland van 26 Juli 1596 van dezen inhoud.’ ([Grotius] de Groot 2010 [1631]: 249). Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    De Staten besluiten de procedures die tegen de heer van Cralingen lopen, voor twee jaar op te schorten en de schuldeisers als genoegdoening interest toe te kennen op de penning 16 (Q). Zij hebben daarbij de belangen van Van Cralingen op het oog, anders zou hij mogelijk failliet verklaard worden. Van Cralingen moet hier wel iets tegenover stellen: voorwaarde is dat hij aan de Staten een onderpand als zekerheid verschaft (P).
 De mids.pp-frase is semi-conjunct, want het begrepen onderwerp is de heer van Cralingen, die in de direct hogere frase alleen in lagere posities optreedt zoals in bepalingen (proceduren (...)) teghens den Heere van Cralingen en (de Crediteuren) van voornoemden Heere van Cralingen. De Agens wordt in de mids.pp-frase verduidelijkt door de Agentieve by-bepaling by den voornoemden Heere van Cralingen.

    ‘[Van Oldenbarnevelt betaalt jaarlijks rente] tot aan de volledige en daadwerkelijke aflossing [van de losrente], die hij, comparant, op elk moment dat hij wil mag effectueren, door tegelijk [met de dan vervallende rentes] en in één keer voor elke penning zestien gelijke penningen op tafel te leggen, en wel met geld dat ten tijde van de aflossing volgens de op dat moment laatst gepubliceerde afkondiging of vergunning inzake geldstukken courant is, en mits hij de aflossing drie maanden tevoren aankondigt’

    Deze passage maakt deel uit van een akte die op 21 juni 1596 opgemaakt is door schout en schepenen van het ambacht Ouderschie (tekstcat. A1 dus). De kopie van de akte dateert uit 1597 (de hier gebruikte kopie is door één van de schepenen van het ambacht gemaakt op 15 februari 1597 (BeschOldenb dl. 1: 348)). Van Oldenbarnevelt verkoopt een ‘losrente’ aan de grondbezitters van Schieveen (Delfland). Hij leent dus geld; als zekerheid geeft hij daarbij het land dat hij daar gekocht heeft in hypotheek. Als bij een moderne lening onder hypotheek krijgt hij van de uitlenende partij een hoofdsom ter beschikking (hier 2.933 gulden) en moet hij daarover in het vervolg een jaarlijkse rente (van ruim 183 gulden) betalen. In het direct aan het fragment voorafgaande deel van de akte gaat het over deze rentebetaling, die elk jaar gedaan moet worden. De lening (het recht op de jaarlijkse rente dat hij overgedragen heeft tegen verkrijging van de hoofdsom) is een ‘losbare’: op zekere voorwaarden kan Van Oldenbarnevelt de lening aflossen. Hierover gaat het fragment. Woord: teffens: WNT teffens betek. 1.a (‘op hetzelfde oogenblik, terzelfdertijd, tegelijkertijd, tegelijk; in eens’.

     De mits.pp-frase met Pa kan instrumenteel genoemd worden: door tegelijk met de dan verschuldigde rente ook 16x de jaarrente te betalen (Pa) zal Van Oldenbarnevelt het dan nagestreefde doel van aflossing van de lening bereiken (Q). Omdat er niet nog een aparte ‘handeling van het aflossen’ nodig zal zijn, moet dit een middel heten en geen voorwaarde. De mits.pp-frase met Pb is eenduidig conditioneel: drie maanden tevoren aanmelden is een voorwaarde voor de realisering van een gewenste aflossing (Q). Na de handeling van het waarschuwen is die van het aflossen mogelijk, een duidelijk afzonderlijke handeling. Interessant is hier dat Q voor de eerste mits.pp-frase gekarakteriseerd moet worden als Oldenbarnevelts nagestreefde handelingsdoel, en voor de tweede mits.pp-frase als een wenselijkheid voor dezelfde persoon. De karakterisering van Q is dus niet iets op zichzelf, maar afhankelijk van de rol van P in de context. Vormelijk omvatten beide constructies slechts één mits.pp-frase per constructie, terwijl Q geen deel uitmaakt van de vorm. De identiteit van Q wordt door de interpretator uit gevarieerde aanwijzingen afgeleid.
 Beide mits.pp-frasen zijn conjunct subject-subject.

    ‘[...] is besloten en goedgekeurd dat de voornoemde provincie voor de eerste drie maanden [van de periode waarvoor het verzocht is] oktober, november en december 1594 zal mogen volstaan met een bijdrage uitsluitend over de pachtsommen die zijn ontvangen inzake de algemene belastingheffing in die periode, en voor het jaar vijfennegentig zal mogen volstaan door van de ontvangsten van algemene belastingen uitgaand boven de afgesproken pachtsommen in plaats van een derde deel (zoals ingehouden wordt als bijdragen over de onroerende goederen van Stad en Lande) een zesde deel bij te dragen’

    Dit citaat komt uit de resoluties van de Staten-Generaal, zitting 12 februari 1597 (tekstcat. B). In het direct voorafgaande deel van de resoluties staat dat de schatkistbewaarder meldt dat het gewest Groningen in een remonstrantie te kennen gegeven heeft de gevraagde bijdrage voor de Staten-Generaal te hoog te vinden. De Raad van State heeft een advies aan de Staten opgesteld inzake deze kwestie; de thesaurier rapporteert dit aan de leden. Na bespreking ervan besluiten de Staten-Generaal overeenkomstig het advies om de provincie tegemoet te komen.

    De provincie Groningen met de Ommelanden zal naar het oordeel van de Staten-Generaal voor 1594 genoeg bijgedragen hebben (Q1) door middel van mits.pp P1, namelijk als het gewest zijn bijdrage uitsluitend baseert op de ontvangen pachtsommen inzake de algemene belastingheffing. Het gewest zal voor 1595 voldoende bijgedragen hebben (Q2) als het dan wel ook bijdraagt uit wat in dat jaar is binnengekomen uitgaand boven de ontvangen pachtsommen, maar daarvan niet meer dan een zesde deel afdraagt in plaats van het normale derde deel (dat is door middel van mits.pp P2).
 Beide mits.pp-frasen zijn conjunct subject-subject, want als subject wordt steeds de provincie begrepen, die in het eerste geval subject is van de direct hogere frase met predicaat sal moegen gestan, en in het tweede geval ook, met dit verschil dat die frase hier gereconstrueerd wordt uit de samentrekking.

    ‘Toen wij op de genoemde laatste dag van januari ’s morgens omstreeks acht uur op het stadhuis aangekomen waren en toegelaten waren tot de vergadering van Burgemeesteren, kregen we, na de voorafgaande summiere uitleg van onze opdracht die wij voornoemde burgervaderen daags tevoren gegeven hadden, in concreto van Burgemeesteren te horen, dat zij, hoewel genegen om de vertegenwoordigers van Leiden met welwillende nabuurschap te bejegenen, toch niet tegemoet zouden kunnen komen aan het verzoek zoals het daar lag om wille van gelijke behandeling, gezien het feit dat een dergelijk verzoek van andere steden heel wat keren geweigerd was, zoals de voornoemde burgervaderen hiervoor ook hadden uiteengezet. Zij zouden geen tuchthuisklanten van buiten opnemen behalve als hun levensonderhoud fatsoenlijk betaald zou worden.’
[...] en [Burgemeesteren van Amsterdam] zouden zich er zeer voor inzetten om degenen die men [vanuit Leiden] van stadswege naar hen toe zou sturen, tot drie of vier in getal, tegen honderd gulden per jaar op te nemen en te corrigeren volgens de reglementen van het tuchthuis, op voorwaarde dat het om personen zou gaan die niet behept zijn met gekte of krankzinnigheid.’

    Dit citaat met twee mits-configuraties komt uit het verslag dat stadssecretaris Jan van Hout schreef van een werkbezoek aan Amsterdam in januari 1598 (tekstcat. is B). De Leidse vroedschap was bezig voorbereidingen te treffen voor de oprichting van een tuchthuis, en daarom maakte Van Hout deze dienstreis. Samen met een collega vertrok hij donderdagavond 29 januari met de trekschuit, om zich de volgende dag op het Amsterdamse stadhuis te informeren over de werkwijzen van heropvoeding in het daar al bestaande tuchthuis, en tevens om de Amsterdamse burgemeesteren vanuit Leiden het verzoek over te brengen om, in afwachting van het gereedkomen van de Leidse instelling, enkele zware misdadigers naar het Amsterdamse tuchthuis te mogen sturen. Burgemeester Cornelis Pieterszoon Hooft had na interne beraadslaging aanvankelijk een teleurstellend antwoord, zoals uit het begin van het citaat blijkt. Maar al pratend over de kosten voor het levensonderhoud van de tuchthuisbewoners blijkt er aan Amsterdamse zijde alsnog bereidheid te bestaan (eind van het citaat). Woorden: tracteren: editeur Hallema: ‘door straffen arbeid in het tuchthuis te verbeteren’; voorgaende: WNT voorgaand ‘(...) Eerder, vorig, vroeger.’

    De Amsterdamse bestuurderen reageren negatief op de Leidse wens, zij willen geen tuchthuiscliënten van andere steden opnemen dan mits.pp P1, dat wil zeggen zij nemen die alléén aan (Q1) op voorwaarde van betaling, feitelijk door die steden, van een redelijk bedrag voor levensonderhoud (P1). Ook P2 vervult een rol van voorwaarde: de Amsterdammers zouden bereid zijn enkele Leidse gevangenen tegen een adequate vergoeding in het Amsterdamse tuchthuis te ontvangen (Q2), op voorwaarde dat het niet om krankzinnigen zou gaan (P2). Er is enig verschil tussen de mits.pp P1-configuratie in het begin en die met mits dat + Vf P2 aan het eind. De eerste is korter (6 wrdn) dan de tweede (12 wrdn). Maar vooral: bij voorwaarde P1 is er sprake van het vervullen van een voorwaarde door een handeling, nl. het in redelijkheid betalen voor de kosten van levensonderhoud, terwijl voorwaarde P2 neerkomt op een eis aan personen, nl. dat ze het geen mensen zijn met een psychiatrische stoornis. Deze eis betreft eigenschappen en gesteldheden van personen; door een handeling kan er niet aan beantwoord worden. De frase ingeleid door mits dat heeft niet toevallig een naamwoordelijk predicaat.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-lijd.voorw: het begrepen onderwerp zijn de tuchthuisklanten van buiten, die hun levensonderhoud betalen door stortingen die de moederstad regelt; zij zijn lijdend voorwerp van de direct hogere frase.

    ‘Voorts worden burgemeesteren gemachtigd om lijfrentebrieven tegen de zevende penning, of lijf- en losrentebrieven tegen de twaalfde penning ten laste van de stad aan te bieden aan de burgers en ingezetenen van deze stad, die hun hoofdsom ten volle inbrengen en daarbij nog eens twee maal zo veel in contanten op tafel leggen, in ruil waarvoor ze door het gewest gagarandeerde certificaten moeten krijgen; tevens worden burgemeesteren gemachtigd om [de opbrengst van de uitgifte van] deze lijf- en losrentebrieven ook in te zetten om de extraordinaris lasten van deze stad te voldoen.’

    Het citaat komt uit de resoluties van de vroedschap van Alkmaar d.d. 16 juni 1599. Tekstcat. is B. Op de vergadering van de Staten van Holland en West-Friesland was enige tijd eerder naar voren gekomen dat de Staten een tekort van 200.000 gulden hadden; het voorstel was geweest dat bedrag als een buitengewone belasting om te slaan over de steden en de bedragen op te laten halen door de uitgifte van lijfrentebrieven. In het citaat geeft de Alkmaarse vroedschap haar akkoord met het (nader uitgewerkte) plan. Woorden: de penning 7: op de 7de penning, lenen tegen 14%; tegens den penning 12: op de 12de penning, lenen tegen 8%; verlijden: eigenlijk ‘begiftigen met’; lichten: MNW betek. 4, ‘Van geld, het oplichten, opstrijken’; vervalling: WNT: betek.4 (‘Betaling, vergoeding, aflossing van schulden, onkosten e.d. Steeds in de verb. tot vervalling van.’). Transcriptie van het contemporaine handschrift: Harry de Raad.

    De burgers aan wie burgemeesteren van Alkmaar lijfrentebrieven aanbieden, betalen volgens het besluit van de vroedschap driemaal de nominale waarde van de lijfrentebrief (Q); de kopers zullen in ruil daarvoor garantiecertificaten van het gewest dienen te krijgen voor de daadwerkelijke uitbetaling van de lijfrenten (P). Q betreft de zeer forse extra inbreng van de kopers van de rentebrieven, terwijl de vroedschap met P aangeeft dat zij het daarbij voor het welslagen van de emissie noodzakelijk acht dat die kopers als (deel)compensatie een garantie voor uitbetaling van de renten krijgen van de Staten van Holland en Friesland (P). P heeft derhalve een comitatieve rol.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject: subject zijn de burgers van Alkmaar die in ruil voor een lijfrentebrief drie keer de nominale waarde van de lijfrentebrief op tafel moeten leggen; zij treden ook op als subject van de direct hogere frase.

    ‘Derhalve is bepaald dat, ingeval de voornoemde meester Hans Langhe voor het aflopen van de genoemde termijn op reis naar het buitenland zou gaan, de voornoemde Arent Douwesz. zal kunnen volstaan met betaling naar gelang van de tijd dat de voornoemde jongen bij hem [Langhe] gewoond zal hebben; en de genoemde jongen zal voorts gehouden zijn hard aan het werk te gaan in de winkel en het huis van voornoemde mijnheer Hans, zoals een fatsoenlijke jongeman van goede naam dat behoort te doen.’

    Dit citaat komt uit een op 19 mei 1600 bij de Amsterdamse notaris Heylinck opgemaakt leer-werkcontract (tekstcat. A1), waarin overeengekomen wordt dat chirurgijn-barbier Hans Langhe op voorspraak van Arent Douwesz. diens jongere broer Thomas als leerling aanneemt. Volgens het aan het citaat voorafgaande deel van het contract zal Thomas gedurende twee jaar bij Langhe zijn, zal die hem praktisch onderricht geven én kost en inwoning, en betaalt Arent daarvoor per jaar 2 pond Vlaams. Woord: naerstelick: MNW nernstelike betek. 1, WNT naarstiglijk betek. 1.

    ‘Volstaan (zal)’+ midts.pp-frase betekent ‘genoeg doen door P’: de midts.pp-frase heeft instrumentele betekenis.
 De aansluiting van de midts.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘[...] is besloten dat men [Staten-Generaal] aan genoemd college [Admiraliteitscollege] zal schrijven dat zij de koopman als voorlopige voorziening de dertigste penning van de waarde van genoemde parels moeten laten storten, dus vier stuivers op zes gulden, en dat zij, zodra deze koopman voldoende zekerheid stelt voor datgene wat de Admiraliteit uiteindelijk zal beschikken, het genoemde schip en alle geladen goederen voor hem moeten vrijgeven.’

    Deze passage komt uit de resoluties van de Staten-Generaal van 31 mei 1600 (tekstcat. B). Zij geven op verzoek van het Admiraliteitscollege advies over kwesties die te maken hebben met de zeevaart van en naar verschillende landen. Het betreft in dit geval de volgende kwestie: in een schip met bestemming Moskou zijn, behalve enkele andere goederen, acht kasjes (doosjes, foedraaltjes) met parels ontdekt, waarvoor geen doorgangspas aanwezig bleek en volgens de konvooilijst ook geen belasting op uitgaande goederen was betaald. Het schip wordt vastgehouden, maar de koopman beweert dat e.e.a. niet voor de handel bestemd is en dat hij niets hoeft te betalen. Woorden: namptizeren: storten tot zekerheid, als voorlopige betaling; volgen: WNT volgen III, 13 en MNW II, B, 2 enen iet laten volgen betek. ‘aan iemand iets overdragen’; Admiraliteit: (naar WNT) verkorting van ‘Admiraliteits-college’, d. i. een van de vijf colleges in de Republiek die het bewind voerden over zeezaken; het College voerde, in overleg met de Staten-Generaal, maatregelen uit inzake het zeewezen; deze betroffen o.a. de monstering en betaling van de zeelui en de heffing en het beheer van de convooien en licenten.

    De Staten-Generaal formuleren dat de vrijgave van schip en lading haar beslag moet krijgen (Q) op het moment dat de koopman voldoende zekerheid heeft gesteld om daarmee de later eventueel vastgestelde belasting te kunnen voldoen (P). P heeft een temporeel-momentane rol. Maar P kan ook met conditionele bijbetekenis gelezen worden, want de voorstelling van zaken die de Staten-Generaal geven is dat de zekerstelling door de koopman in verband met een mogelijk nog volgende belastingaanslag voorwaarde is (P) voor het vrijgeven van schip en vracht (Q).
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw, want als subject wordt ‘hij’ (de koopman) begrepen, de persoon die in de direct hogere frase onder de aanduiding hem de rol van meewerkend voorwerp heeft. Het subject wordt extra verduidelijkt door een Agentieve by-bepaling (by denselven coopman) die aangeeft wíe de zekerheid moet geven.

    ‘Omdat de bovenvermelde resolutie [Alkmaarse vroedschap d.d. 4 aug. 1600] inzake [de verhoging van de accijns op] de rondemaat met die bepaling (namelijk dat het witte zout uitgezonderd zou zijn) door de Staten van Holland niet geaccepteerd was en de ordonnantie integendeel was vastgesteld zoals die eerder was toegezonden, en omdat ook de akte waarover mede in de hierboven genoemde resolutie was gerept niet was overhandigd, is in de vroedschap de vraag op tafel gelegd, of men de verpachting van het genoemde middel in overeenstemming daarmee [met de ordonnantie] zou laten plaatsvinden of dat men zou vasthouden aan de genoemde [eigen] resolutie. En men is overeengekomen en heeft besloten om daaraan vast te houden en de verpachting alleen te accepteren op voorwaarde dat die het witte zout uitzondert, om ook de genoemde akte op te eisen, voorts om niet uitsluitend vanwege de akte de verpachting te blokkeren.’

    Dit is een citaat uit de resoluties van de Alkmaarse vroedschap d.d. 25 sept. 1600. Tekstcat. is B. De Staten van Holland en West-Friesland hadden een verhoging van de accijnzen op bepaalde levensmiddelen voorgesteld om hun algemene middelen te verruimen. De Alkmaarse vroedschap had bezwaren tegen de accijnsverhoging op de ‘rondemaat’ (van toepassing op allerlei droge waren, daarbij ook zout) omdat die zou leiden tot omzetverlies van de voor Alkmaar belangrijke zoutindustrie, en had een verzoekschrift aan de Staten gezonden om wit zout uit te zonderen van de belastingverhoging, echter vergeefs. Nu beraadde de Alkmaarse vroedschap zich over het doorberekenen van de accijnsverhoging in de pachtsommen voor de verpachting van de stedelijke belastinginning. Immers accijnsverhogingen zouden leiden tot hogere inkomsten voor de belastingpachters, op grond waarvan de stedelijke overheden hogere pachtsommen van hen zouden vragen, die minstens ten dele aan de Staten afgedragen moesten worden; dat was precies de weg waarlangs de Staten van Holland hun inkomsten wilden verhogen. Woorden: ronde mate: WNT rondemaat: betek. 1 (‘Benaming eener inhoudsmaat voor droge waren, als granen, zaad, vruchten enz., ook [...] hop, zout, tras, kalk, kolen en run’) in combinatie met betek. 2 (‘[...] hetgeen bij de rondemaat gemeten en geleverd wordt’) en soms betek. 3 (‘De belasting, die van hetgeen bij de rondemaat gemeten en geleverd wordt, wordt geheven’.)_ het betreft dus (belasting op) levensmiddelen of huishoudelijke artikelen met korrelstructuur; voorslaan WNT betek. 5: ‘(Bedr.) Naar voren brengen ter goedkeuring of beslissing, inz. in een vergadering en in politiek verband maar ook daarbuiten in het gewone, dagelijksche verkeer van pers. afzonderlijk; aan anderen of een ander ter goedkeuring of beslissing voorleggen of aanraden; voorstellen. [...]’. Transcriptie van het contemporaine handschrift: Harry de Raad. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Voor de aan de orde zijnde verpachting van de stedelijke belastingen is de Alkmaarse vroedschap alleen maar bereid de door de Staten van Holland en West-Friesland besloten accijnsverhoging op de rondemaat door te berekenen (Q) onder de voorwaarde dat deze [verpachting] een hogere accijns voor het witte zout daarbij uitzondert (P). De rol van P is conditioneel. Er is een wens dan wel opdracht van de Staten van Holland in het geding die de Alkmaarse vroedschap accepteert op de genoemde voorwaarde. Dit impliceert dan uiteraard dat Alkmaar ook niet van plan is de accijnsverhoging voor het witte zout als zodanig door te voeren, anders zou men de belastingpachters begunstigen in plaats van de eigen zoutindustrie, zoals de bedoeling is.
 Begrepen subject van de mits.pp-frase is de verpachting, die ook lijd.voorw. is van de direct hogere frase; de aansluiting is dus conjunct subject-lijd.voorw.

    ‘Betreffende degenen die zich in zulke genoemde onofficiële of verboden bijeenkomsten zullen bevinden, hebben wij geordonneerd en ordonneren wij bij deze als tijdelijke maatregel, dat zij daarvoor bestraft zullen worden volgens rechterlijk oordeel, waarbij de rechters en wetshandhavers de aard daarvan [van de overtreding] in aanmerking dienen te nemen: hebben zij de bewuste preek en bijeenkomst bezocht uit nieuwsgierigheid, of zijn ze daar heen gegaan steunend op en gesterkt door het doel om de genoemde predikanten te ondersteunen en te beschermen?’

    Dit citaat is afkomstig uit P.C. Bors historiewerk Nederlantsche oorloghen, beroerten, ende borgerlijcke oneenicheyden. Als historiewerk valt het in tekstcat. C. In dit fragment geeft Bor een door Filips II op 3 juli in 1566 in Brussel uitgevaardigd plakkaat weer - of het een volledig letterlijke weergave is, weten we niet - bedoeld voor het stadsbestuur van Antwerpen: het moest de magistraat richtlijnen bieden voor de behandeling van ketters. Het vraagteken achter 1566 betekent dat we bijna zeker weten - maar niet honderd procent - dat de tekst van 1566 is. Als jaar van uitgave houden we de datering van Bor aan. Woorden: provisie: WNT betek. A.3, waaronder: ‘bij provisie, ambtelijke uitdrukking. Een vertaling van fr. par provision, bij wijze van tijdelijke maatregel, als tijdelijke voorziening; voorloopig, tijdelijk; conventiculen: WNT conventikel, betek. 2 ‘(Kerk.) Inz. in toep. op de 16de- en 17de-e. buitenkerkelijke, vaak geheime en bij plakkaat verboden, godsdienstige bijeenkomsten van gelijkgezinden die aan het officieel kerkelijke niet genoeg hadden, of van andersgezinden die vasthielden aan hun eigen godsdienst’); aenschou: MNW aenscou, betek. 3, waaronder de verbinding aenscouw nemen, ‘aanmerking nemen, acht slaan’.

    Degenen die heimelijke godsdienstige bijeenkomsten of preken bezoeken zullen naar bevind door de rechter gestraft worden (Q), waarbij het noodzakelijk is dat de rechters en wetshandhavers bij het bepalen van de strafmaat de achtergrond van de overtreding in aanmerking nemen: kwamen deze mensen uit nieuwsgierigheid, of om de betreffende predikers te ondersteunen (P)? De midts.pp-frase heeft geen conditionele rol, want de rechters zijn op geen enkele manier begunstigden. De rol van P is comitatief: het motief van de overtreders in ogenschouw nemen is volgens het plakkaat een noodzakelijke handeling bij de strafbepaling door de rechters. (Welke implicaties deze formulering gehad heeft, laat zich raden.)
 De midts.pp-frase is semi-conjunct. Als subject worden de rechters en wetshandhavers begrepen, die in de passieve direct hogere frase alleen impliciet als handelende personen optreden; ter verduidelijking worden ze in de midts.pp-frase expliciet genoemd in de Agentieve by-bepaling byden Rechters ende Wethouders.

    ‘[...] 100 vellen berberse indigo voor de prijs van 22 stuivers per pond en dat hij betaaltermijnen van drie en zes maanden afgesproken heeft, op voorwaarde dat hij ook een borg zou stellen tot genoegen [van de koopman].’

    Dit is een citaat uit een op 26 mei 1601 voor notaris Heylinck verleden akte (tekstcat. A1).

    De lakenverver Jouriaen de la Mote verklaart voor de notaris dat hij een aankoop gedaan heeft met vrij gunstige betaaltermijnen in de verdere toekomst, nl. na drie en na zes maanden (Q), onder de voorwaarde van een voor de koopman bevredigende borgstelling (P). De midts.pp-frase heeft dus conditionele betekenis.
 De aansluiting van de midts.pp-frase met de hogere frase kan niet goed beoordeeld worden, omdat het begin van de zin niet in de uitgave is opgenomen. Meest waarschijnlijk is een conjuncte aansluiting subject-subject. Als onderwerp van de midts.pp-frase wordt Jouriaen de la Mote begrepen.

    ‘Inzake dit rapport [van een commissie] is uiteindelijk door deze vergadering besloten, dat men daarmee deze overtreding voor dit moment en tot nader order zal laten rusten, waarbij bepaald wordt dat men genoemde Jan moet berichten, dat wij het alles overziend verstandig achten dat hij zijn plaats in de ouderlingenbank niet inneemt en de uitoefening van zijn ambt opschort, totdat wij hem anders zullen berichten.’

    Dit citaat staat in de handelingen van de kerkenraad van 23 juni 1601 van de Nederduits Gereformeerde Gemeente in Arnemuiden. Tekstcat. is B. Naar het gedrag van Jan, ouderling in de gemeente, heeft een commissie onderzoek gedaan; dit rappoort geeft de bevindingen daarvan.

    De kerkenraad ziet in het onderzoeksrapport over Jans gedrag vooralsnog geen aanleiding tot verdere actie (Jan wordt bijv. niet uitgeschreven uit de gemeente noch uit het ambt van ouderling gezet) en neemt een besluit in die geest (Q). Daarbij moet Jan de mededeling krijgen dat de raad voorlopig niet wil dat hij zijn ambt actief en zichtbaar uitoefent (P); de comitatieve mits.pp-frase geeft aan dat de raad dit een noodzakelijke begeleiding van het voor het overige coulante besluit acht.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Mijnheer Aerssens, uw laatste berichten hebt u gestuurd vanuit Calais, de 14e van deze maand. Tevoren was het plan geweest bijgaande brief aan Zijne Majesteit [Hendrik IV] te zenden, maar op uw advies en na de raadgevingen van de heer Van Buzenval [ambassadeur van de Franse koning in Den Haag] werd het verstandig gevonden deze bijgaand mee te sturen. Wilt u in alle discreetheid blijk geven van de waardering en goede wil van mijne heren zoals vervat in de geloofsbrieven en in de instructie, en niet alleen de nood, maar ook het gevaar waarin deze gewesten verkeren ter dege onder de aandacht brengen alsmede het feit dat Zijne Majesteit in de positie verkeert in deze kwestie verlichting te geven door ons te steunen met niet meer dan een tiende deel van al onze lasten voor de komende tijd en de aanvulling van tekorten uit voorgaande jaren, gegeven de grote problemen waarmee de gewesten nu te maken hebben.’

    Deze brief van Van Oldenbarnevelt - landsadvocaat en raadspensionaris - is van 27 september 1601. De brief is gericht aan François van Aerssen, gezant van de republiek bij de Franse koning. Tekstcat. is B.

    De Franse koning zou de nood van de republiek kunnen verlichten [Q] door [niet meer dan] een tiende van de huidige lasten van de Staten-Generaal voor zijn rekening te nemen [P]. De mits.pp-frase is hier instrumenteel.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is conjunct subject-meew.voorw.

    ‘[De Staten-Generaal gelasten] dat men de rekening van de kosten voor de manschappen en de uitrusting van de schepen met alle toebehoren drie maanden na het vertrek van de schepen zal opmaken, en een maand later een kopie aan de respectieve kamers zal sturen; inzake de opbrengsten van de lading op de terugreis zullen de kamers zo vaak als zij het verzoek daartoe krijgen elkaar een overzicht sturen, en de boeken daarvan zal men sluiten zo spoedig als mogelijk is, terwijl de slotrekening na tien jaar openbaar zal plaatsvinden, waarvoor tevoren plakkaten dienen te worden aangeslagen om iedereen op de hoogte te stellen die aanwezig zal wensen te zijn bij de afhoring daarvan. [...] En degenen die hierna [na de afkondiging van dit octrooi] tot bewindhebbers zullen worden gekozen, zullen aan eigen geld ieder minimaal duizend ponden Vlaams moeten investeren in deze compagnie, maar de bewindhebbers van Hoorn en Enkhuizen zullen mogen volstaan met een inleg van minimaal vijfhonderd van deze ponden. Zij zullen voorts een provisie van een procent beuren van de opbrengst van de heenreizen en een zelfde percentage van de opbrengst van de terugreizen; deze provisie zal als volgt verdeeld worden: de kamer van Amsterdam de helft, de kamer van Zeeland een vierde en de kamers van het Maasgebied en Noord-Holland ieder een achtste, ongeacht of één van deze meer of juist minder geld inbrengt, of een groter of juist kleiner contingent specerijen verkoopt. Bij dit alles geldt dat de bewindhebbers op rekening van de compagnie geen bedrag aan penningen als provisie mogen opnemen noch de goederen te gelde mogen maken noch iemand anders mogen opdragen om op kosten van de compagnie de handelsreis mogelijk te maken en de daarvoor noodzakelijke goederen in te kopen’

    Dit is een fragment van het octrooi, door de Staten-Generaal op 20 maart 1602 verleend aan de VOC. Het legt vast dat de VOC als enige bedrijf namens de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in Azië handel mag drijven. Als deel van een ordonnantie waarin de Staten-Generaal rechten en plichten voorschrijft, valt het citaat in tekstcat. A2. De activiteiten van de VOC waren verdeeld over zes zgn. kamers (zelfstandige afdelingen) in Amsterdam, Middelburg, Rotterdam, Delft, Hoorn en Enkhuizen (de laatste vier heten in het fragment de Camere vanden Maze ende Noorthollandt). Als verdeelsleutel gold dat Amsterdam de helft van de kosten financierde en naar rato van de opbrengsten profiteerde, Zeeland voor een kwart evenals de overige kamers tezamen. De verschillen tussen de officiële verdeling en de feitelijke kosten en baten werden ieder jaar vereffend. Conform deze sleutel had Amsterdam acht bewindhebbers in het college, Middelburg vier en Enkhuizen, Hoorn, Delft en Rotterdam ieder één; de zeventiende plaats viel bij toerbeurt toe aan Middelburg en de vier kleine kamers. Het kapitaal van de VOC werd bij elkaar gebracht door inleg van particulieren en de bewindhebbers - waarbij de bewindhebbers van Enkhuizen en Hoorn minder kapitaal hoefden in te leggen. Informatie o.a. hierover in Schalk & Gelderblom (2012: 13). Woorden: WNT equipage betek. 3 (manschappen), en WNT uitrusting II betek. 1; retour: (opbrengst van) lading terugreis; camere: WNT kamer betek. II.2.b, derde streepje (‘kamer is de naam voor de afdeelingen der vroegere handelsmaatschappijen in de Nederlanden.’; waerschouwen: WNT waarschuwen betek. 4 (‘(iem.) met nadruk in kennis stellen, op de hoogte brengen van (iets); (iem.) verwittigen, doen weten van (iets). In de 16de en 17de e. vaak met een voorz.bep. ingeleid door van of met een vnw. bijw.’); uuytreedinge: WNT uitreeding betek. 1.e (‘in absol. zin zooveel als: scheepsreis (met handelsoogmerken), het toerusten van een schip als handelsonderneming’); beneficieen: WNT beneficeeren betek. 2 (‘M. betr. t. zaken: te gelde maken; winst, voordeel halen (uit)_ 2.a. M. betr. t. handelsgoederen, grondstoffen e.d.’); rekening doen WNT is niet meer dan ‘de rekening opmaken’ (optellen, aftrekken), geen complete verantwoording. Vindbaarheid bron: zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    De Staten-Generaal verordenen dat na tien jaar de slotrekening moet worden opgemaakt en dat de afhoring daarvan openbaar is (Q1); als correcte voorbereiding, zo voegt men toe, hoort daarbij dat tijdig aanplakbilljetten opgehangen dienen te worden die iedere geïnteresseerde verwittigen inzake tijd en plaats. (P1). P1 heeft een comitatieve rol. Het minimumbedrag van duizend ponden Vlaams dat de andere bewindhebbers persoonlijk moeten inleggen, geldt voor de bewindhebbers van de kamers van Hoorn en Enkhuizen niet: zij investeren naar de visie van de Staten-Generaal genoeg (Q2) door de inleg van minimaal vijfhonderd ponden Vlaams (P2). De rol van P2 is instrumenteel. Behalve het verschil comitatief-instrumenteel vallen tussen de configuratie Q1 - P1 (de mits dat + Vf-constructie) en de configuratie Q2 - P2 (de mits.pp-constructie) in dit citaat twee kleinere verschillen op: P1 is langer dan P2, en P1 heeft een ander subject dan Q1, terwijl P2 en Q2 hetzelfde subject hebben.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject, omdat als subject de bewindhebbers van de kamers van Hoorn en Enkhuizen worden begrepen, die ook subject zijn van de direct hogere frase.

    ‘Verscheen voor mij Abraham Reyns, hoedenkoopman in deze stad; hij verklaarde dat Arent Geeraertsz., zijdelakenkoper in de stad Geertruidenberg, zijn zoon Geerart Arentsz. met ingang van mei jongstleden voor een periode van twee jaar bij hem, comparant, in de leer had gedaan om van hem comparant de finesses van zijn genoemd ambacht te leren, tegen betaling van jaarlijks 10 pond Vlaams; maar dat die reeds genoemde Arent Geraertsz. zijn voornoemde zoon sinds 14 juli, eveneens jongstleden, aan hem comparant heeft onttrokken en bij zich thuis gehouden, zonder dat die zoon zijn tijd heeft volgemaakt’

    Dit is een fragment van een notariële akte (tekstcat. A1) d.d. 3 januari 1603 over de situatie van een hoedenmaker te Amsterdam, aan wie een zijdelakenkooper te Geertruidenberg een bedrag schuldig is voor het leergeld van zijn zoon, die zijn tijd bij hem niet heeft volgemaakt.

    De akte vermeldt dat de heer Reyns aan de wens van de vader, die als oogmerk had dat zijn zoon de kneepjes van het hoedenmakersambacht zou leren, tegemoetgekomen was door diens zoon voor twee jaar in de leer te nemen (Q) op voorwaarde van jaarlijkse betaling van een afgesproken bedrag (P).
 De midts.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Handelend voor zichzelf en voor de genoemde Daniel, zijn broer, heeft genoemde Jacques de Lhomel, als aansprakelijke, Jan van Aldenburch op deze wijze [met onmiddellijke ingang en als meesterknecht] in dienst genomen en neemt hem bij dezen aan voor de periode van drie jaar, met de belofte de voornoemde Jan van Aldenburch voor zijn genoemd werk naast kost en inwoning als volgt te betalen: het eerste jaar 250 gulden, het tweede jaar 300 gulden en het derde jaar 330 gulden, elke gulden ter waarde van 20 stuivers, met de uitdrukkelijke conditie dat, ingeval de genoemde Jan van Aldenburch in het genoemde lakenblauwverven niet zal voldoen als de meesterknecht die hij zegt te zijn, de genoemde gebroeders Lhomel het dienstverband mogen beëindigen en hem mogen ontslaan, waarbij zij hem drie maanden dienen uit te betalen naar het tarief van het eerste jaar.’

    Een op 3 mei 1603 door notaris Heylinck opgemaakt contract (tekstcat. A1) bepaalt dat de gebroeders Jacques en Daniel de Lhomel, lakenververs te Danzig, de in Amsterdam wonende blauwverver Jan van Aldenburch in dienst nemen.

    In het geval dat Van Aldenburch in de ogen van de gebroeders Lhomel het door hem gepretendeerde hoge niveau van meesterknecht in de praktijk niet laat zien, zegt het contract dat zij zijn aanstelling kunnen beëindigen (Q); ze hebben dan wel de plicht hem voor een kwartaal uit te betalen volgens het tarief van het eerste jaar (P). De relatie is een comitatieve: een betaling, in dat geval, van drie maanden loon maakt volgens de contractanten noodzakelijk deel uit van de aangegane verplichtingen. Een conditionele interpretatie zou alleen aangewezen zijn geweest wanneer de omliggende contracttekst een aanwijzing had bevat dat de gebr. Lhomel het belang van zichzelf of hun bedrijf voor ogen hadden gehad.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Ik [Caron, gezant van de Staten-Generaal in Londen] heb ook nota genomen van de argumenten voor en tegen die van de kant van de afgevaardigden van de aartshertogen [Albrecht van Oostenrijk en echtgenote Isabella] en door mijne heren Statenleden aangevoerd zijn inzake de Indische kwestie, want de genoemde heren Spensers en Wynwood [de Engelse gezanten Spenser en Winwood] berichten daar ook over wanneer zij zich bij beide partijen inspanningen getroost hebben met het doel in deze kwestie zo goed mogelijk tot een akkoord te komen. Afgaand op hun oordeel, heb ik ten slotte ook geconcludeerd dat mijne heren [Statenleden] zich erbij zullen neerleggen om de Indische handel op te geven, als ze maar een redelijke periode hebben om hun zaken in Indië af te wikkelen. Het schijnt immers dat zij er al in berust hadden de handel op Indië te beëindigen na de periode van 14 jaar waarin mijne heren Statenleden zich verbonden hadden de handel vrijelijk aan de kooplieden toe te staan. En toen de voornoemde heren Spenser en Winwood de goedkeuring van de afgevaardigden van de aartshertogen hiervoor trachtten te verkrijgen, werd door Richardot [onderhandelaar namens de aartshertogen] gezegd dat 14 jaar zoveel zou zijn als ‘un siècle’, waarmee de oplossing feitelijk door hem verworpen werd. Kortom, men is er hier van overtuigd dat mijne heren Statenleden hun eis inzake Indië volledig hebben laten vallen, waarbij ze een jaar of twee, drie moeten hebben om hun goederen en schepen terug te halen.’

    Dit citaat komt uit een brief d.d. 10 maart 1608 van Noël Caron aan Van Oldenbarnevelt (tekstcat. B). Caron geeft weer hoe de kansen liggen voor een vredesverdrag of wapenstilstand tussen enerzijds de Staten-Generaal van de rebellerende noordelijke Nederlanden en anderzijds Spanje, dat zich vertegenwoordigd weet door de Habsburgse aartshertogen Albrecht en Isabella, aan wie Filips II de soevereiniteit over alle Nederlanden had afgestaan (maar die feitelijk alleen in de zuidelijke provincies heersten). Een uiterst belangrijke kwestie was de vaart en handel op Indië, die de Spaanse koning geheel voor zichzelf wenste te reserveren; de Staten-Generaal, die juist in 1602 de VOC hadden laten oprichten, konden daar onmogelijk aan toegeven en stelden vrije handel voor alle naties voor. De Engelse gezanten Richard Spenser en Ralph Winwood waren aanwezig bij de bestandsonderhandelingen omdat ook Engeland de dominantie van Spanje in het verre oosten een halt wilde toeroepen. Woorden, namen: Caron (Noël Caron) werkte in de jaren na 1600 als gezant van de republiek in Londen; laten vallen WNT, betek. I.6 (‘weglaten’; van plannen: ‘ervan afzien’); achter: (vgl. Engels ‘after’.) WNT betek. I.b.4 (‘na’); genouch, WNT, betek II, II (‘eig. ‘ten volle’, ‘meer dan voldoende’, ‘voldoende’ ’).

    De relatie Q1 - P1 (cit.nr. 167a) is voorwaardelijk, want Caron schrijft op basis van de inschatting van de Engelse gezanten te verwachten dat de Staten-Generaal zullen toegeven aan de wens van de Spaanse koning en de Indische handel zullen opgeven (Q1), mits ze een redelijke termijn zullen hebben voor de afronding van hun zaken in Indië, dat wil zeggen dat de Spaanse koning met zo’n afwikkelingstermijn zal moeten instemmen (P1). De relatie Q2 - P2 (cit.nr. 167b) is comitatief, want de Engelse gezanten zijn ervan overtuigd, zo schrijft Caron, dat de Statenleden in hun eigen denken de handel op Indië al opgegeven hebben (Q), waarbij zij een paar jaar moeten krijgen voor de afwikkeling (P). De twee mits.pp-gevallen in dit fragment noemen ongeveer dezelfde samenhang, met als elementen ‘Statenleden leggen zich neer bij wens Spaanse koning’ en ‘redelijke afbouwperiode voor de VOC’. Caron verwacht in het eerste mits.pp-geval de verwerkelijking van deze samenhang voor de toekomst en ziet een Spaanse instemming met een afwikkelingsperiode als voorwaarde voor een meegaan door de Statenleden met de wens van de Spaanse koning. In het tweede onderbouwt Caron deze verwachting met de iets verder gaande opinie van twee Engelse en wellicht nog andere observatoren, inhoudend dat de Statenleden de Indische handel feitelijk al opgegeven hebben en daarbij wel een redelijke afbouwperiode noodzakelijk achten.
 Beide mits.pp-frasen zijn conjunct subject-subject.

    ‘Deze hoofdsom zal hij, comparant, als hij dat wil mogen aflossen met 300 gulden hoofdsom, wel meer maar niet minder, op de verdere voorwaarde dat hij zes maanden tevoren de ontvanger van renten daarvan in kennis stelt en dan behalve de aflossing ook alle nog niet betaalde vervallen renten, die betaalbaar zijn geworden, betaalt met geld waarvan de waarde deugdelijk is bepaald volgens de op het moment van aflossing recentst gepubliceerde koers.’

    Dit is een citaat uit een akte (tekstcat. A1) van 22 september 1608 opgesteld door twee schepenen te Schiedam. Zij geven kennis van een verklaring die de arts Gerrit Luijten voor hen heeft afgelegd over een schuld die hij heeft bij lakenkoper Jan Dircxz. van Colen. De schuld betreft een jaarlijkse losrente van 56 gulden en 5 stuivers, losbaar tegen 6 procent, terwijl de hoofdsom 900 gulden bedraagt. Woord: verschijnen: WNT betek. 4 (‘Van (periodiek) te betalen bedragen, zooals huur, rente, loon e.d.: (op of voor een contractueel vastgelegd tijdstip) betaald moeten worden of zijn; betaalbaar zijn, vervallen.’); teffens vóór mits betekent hier dat er al een voorwaarde of een andere bepaling is genoemd, waarna er nog één volgt. Het document geldt als niet raadpleegbaar en is niet digitaal toegankelijk. Voor een transcriptie zie Bibliografie > Geraadpleegde archieven.

    Schepenen die deze akte opstellen hebben het mogelijk toekomstig belang van de voor hen verschenen schuldenaar, de arts Luijten, in het oog. Deze comparant mag, volgens schepenen, op de hoofdsom van 900 gulden een aflossing doen van 300 gulden, géén lager bedrag, (Q) en op nóg een voorwaarde, nl. dat hij een half jaar voordat hij dat doet de ontvanger van de renten informeert en dan alle nog niet betaalde maar wel betaalbare rente afdraagt (P).
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Ik zou met hem [de koning van Makassar] een overeenkomst sluiten en drie schepen sturen die 200 man aan land [op Banda] zouden kunnen zetten, met de belofte hem te helpen het land in bezit te nemen zonder dat wij daar enige aanspraak op zouden maken, met daarbij beslist het beding dat daar niemand anders zou mogen komen laden dan wij en dat wij de foelie en muskaatnoten van hem zouden afnemen voor een vast bedrag, dat wil zeggen het bedrag dat daarvoor heden ten dage geldt.’

    Dit is een fragment uit het geschrift Discours gestelt by den Admirael C. Matelief op den Staet ende handel van Indien door Cornelis Matelief, één van de oprichters van de VOC. Matelief bood de tekst (tekstcat. B) in 1608 aan zijn lastgevers aan. Het geschrift werd postuum in 1648, onder de titel Journael ende historische verhael van de treffelijcke reyse gedaen naer Oost-Indien ende China, met elf schepen door den manhaften Admirael Cornelis Matelief de jonge [etc.], opgenomen in een bij Hartgers in Amsterdam gedrukt journaal van Mateliefs activiteiten tussen 1605 en 1608. Van dit journaal is gebruikgemaakt door Koelmans (1972), de bron van mijn citaat.

    Q bevat een advies aan de bij de VOC werkzame Nederlanders inzake het akkoord dat ze met de koning van Makassar zouden kunnen sluiten: de VOC zou hem, zonder het gebied te claimen, hulp bij de inname van Banda moeten beloven (Q), en daarbij het alleenrecht moeten bedingen op laden aldaar en op de afname van foelie en muskaatnoten die daar geproduceerd worden tegen een gegarandeerde prijs (P). De mits.pp-frase heeft een comitatieve rol.
 De mits.pp-frase is conjunct subject-subject.

    ‘Zij [onderhandelaars Richardot en Jeanin] wensen met een beknopte regeling een algehele ontbinding [van de confiscaties] vast te leggen, ook van wat de openbare schatkist verkocht heeft, onder de voorwaarde dat [de begunstigden] voor noodzakelijk uitgevoerde en nuttige verbeteringen betalen. Wij [Van Oldenbarnevelt]: dat de kosten van verbeteringen met het [in de tussentijd] genoten gebruik verrekend behoren te worden. De ambassadeurs stellen [nu] dat de restitutie zou moeten plaatsvinden zonder toepassing van de bepalingen inzake verbeteringen’

    Dit citaat d.d. 1 april 1609 komt uit de aantekeningen die Van Oldenbarnevelt heeft bijgehouden van de onderhandelingen gedurende het eerste halfjaar van 1609 in de aanloop naar het Twaalfjarig Bestand (tekstcat. B). Gesprekken leidend tot en de ondertekening van het bestand vonden plaats in Antwerpen. Dit fragment bevat een weergave van het gesprek van Van Oldenbarnevelt met enkele ambassadeurs, Jeanin (voor Frankrijk) en Richardot (voor de Habsburgse aartshertogen), over het juridisch ongedaan maken van de confiscaties van geestelijke goederen van katholieken. Woord: contraheren: WNT contraheeren betek. 2 (‘(iets) bij contract bedingen, overeenkomen, vastleggen’).

    Volgens zijn gesprekspartners moeten, zo notuleert Van Oldenbarnevelt, de in beslag genomen geestelijke goederen volledig teruggegeven worden aan de oorspronkelijke, meestal katholieke eigenaren (Q) op voorwaarde van betaling door hen van waardeverhogende verbeteringen (P).
 De mits.pp-frase is semi-conjunct aangesloten. Het begrepen onderwerp van de mits.pp-frase zijn de begunstigden van de ontbinding der confiscaties; zij zijn geen onderwerp of voorwerp in de direct hogere frase, maar hun identiteit kan afgeleid worden uit de ontslaginghe generael.

    ‘[...] zeiden wij dat daarmee [met een gevraagde ontheffing] niet ingestemd kon worden, aangezien de doorvaart niet gesloten was maar open, als men maar betaalde en het protocol volgde, hetgeen niet mogelijk was zonder verscheping of ontlading; wij wilden weten of zij op grond van artikel 9 wilden onderhandelen over vermindering van de financiële lasten en afschaffing van de tollen.’

    Dit citaat is ontleend aan Van Oldenbarnevelts aantekeningen van in Den Haag plaatsvindende besprekingen vanaf september 1609 over de nadere uitwerking van het Twaalfjarig Bestand (Tekstcat. B). Vertegenwoordigers van Twente hebben bij Van Oldenbarnevelt voor de verbonden Habsburgse en Spaanse schippers gepleit voor vrije doorvaart vanaf en naar zee (BeschOldenb dl. 2: 352v), meer speciaal een makkelijker doorvaart door de Schelde: ontheffing van de plicht om voor de tolbetaling het schip geheel te ontladen of de lading te verschepen. Van Oldenbarnevelt gaat daar niet mee akkoord. Eventueel gewenste wijzigingen in de regeling van de tolbetaling zou men volgens hem formeel-juridisch aanhangig moeten maken.

    Van Oldenbarnevelts antwoord aan de Twentse vertegenwoordigers is: de doorvaart is niet gesloten, maar wel degelijk open (Q) mits men tol betaalt en het protocol volgt, wat [nu eenmaal] niet mogelijk is zonder ontlading of verscheping van de vracht (P). P heeft de rol van voorwaarde.
 De aansluiting van de mits.pp-frase is semi-conjunct: begrepen onderwerp zijn alle schippers, dus ook de door de Twentenaren bedoelde groeperingen; zij zijn geen onderwerp of voorwerp in de direct hogere frase maar worden eerder in de tekst genoemd.